HOW2 – 1.1. Nietsheid (3/10)

Het Ontstaan van Werkelijkheid (v2)

1.1. Deel I – Universum / premenselijk

3. Niets taalkundig

In het dagelijks gebruik betekent ‘niets’ meestal ‘geen X’. Grammaticaal functioneert het tegelijk als zelfstandig naamwoord of voornaamwoord (‘ik zie niets’, ‘er is niets’). Daardoor klinkt ‘niets’ al snel entiteit-achtig. Om die dubbelzinnigheid te begrijpen, kijken we eerst naar vorm en herkomst en daarna naar de logische functie.

Er is een relevant verschil tussen specifiek en niet-specifiek gebruik van ‘iets’. ’Je hebt me iets niet verteld’ betekent: één bepaald ding niet verteld. ‘Je hebt me niets verteld’ betekent: je hebt me in het geheel niets meegedeeld. In dat niet-specifieke gebruik verschuift de negatie van één punt naar de hele klasse. Dan krijg je ‘niets’. Een klein grammaticaal verschil, met grote gevolgen voor hoe ‘niets’ wordt begrepen.

Van Dale definieert ‘niets’ in termen van ‘niet-zijn’ en ‘niets-zijn’, maar dat blijft een kringverwijzing. Belangrijker is wat het woord in een zin doet. ‘Niets’ is al in het Middelnederlands aangetroffen. Het is op te vatten als afgeleid van ‘niet’ met het achtervoegsel -s.

‘Iets’ is het spiegelwoord van ‘niets’. In oudere vormen verwijst ‘iet’ naar ‘wezen/ding’: letterlijk ‘een ding’. Later is ‘iet’ uitgebreid met een -s, naar analogie van ‘niets’. Zo wordt het koppel (iets/niets) nog symmetrischer. ‘Niets’ deelt deze achtergrond met woorden als nothing, rien, nichts en niente: etymologisch gaan ze telkens terug op ‘geen ding’, dus op het ontbreken van een aanwijsbaar (tastbaar) object.

Dat ‘ding’ is geen toevallige metafoor. Woordvorming ‘verdingelijkt’ onbepaaldheid: alsof het om een (afwezig) ding of een (aanwezige) entiteit gaat. Dat maakt het verleidelijk om ‘niets’ als onderwerp te nemen: het woord klinkt dan ‘iets-achtig’, terwijl het ontkent. Tegelijk is het gebruik breder: ‘ding’ kan ook ‘zaak’ of ‘gebeurtenis’ betekenen. ‘Er is niets gebeurd’ betekent dan: er deed zich geen relevante gebeurtenis of verandering voor (geen incident, geen ontwikkeling, geen effect dat ertoe doet).

Woordvorm en herkomst verklaren waarom ‘niets’ zo gemakkelijk entiteit-achtig klinkt, maar nog niet wat het in redeneringen doet. Daarom verschuift de aandacht nu naar logische functie: ‘niets’ als ontkenning van bestaan binnen een domein.

[Wordt vervolgd…]