Proportionaliteit: net genoeg

Proportionaliteit is het woord dat je pas hoort als iemand te zwaar heeft ingezet. Dat kan de overheid zijn met een maatregel, maar net zo goed jij met een processtap. Je neemt een middel om iets te bereiken en later blijkt dat het middel meer schade deed dan het probleem dat je wilde oplossen.

Escalatie als schijncontrole

Escalatie voelt als kracht. Je zet druk, je laat zien dat je het meent, je jaagt de ander uit de luwte. Maar in veel dossiers is escalatie ook een vorm van zelfbedrog. Je wekt de schijn van controle, terwijl je tegelijk de ruimte versmalt waarin het nog netjes kan worden opgelost.

En ja: het recht heeft daar een oordeel over. Rechters wegen mee of de maatregel in verhouding staat tot het doel. Een stap kan juridisch toelaatbaar zijn en toch sneuvelen omdat de schade of druk buitensporig is. Dan krijg je geen gelijk, maar een correctie. Dat zie je scherp bij beslag: het middel dat het meest drukt is vaak ook het middel dat een rechter het eerst tempert.

Praktijkcasus

Een cliënt won een procedure tegen een bedrijf, maar betaling bleef uit. Formeel waren er meerdere routes om druk te zetten: beslag op bankrekeningen of beslag op onroerend goed. Het verschil zat niet in ‘kunnen’, maar in het effect. Bankbeslag, vooral rond het moment dat salarissen en belastingen betaald moeten worden, zou het bedrijf direct klem zetten. Juist daarom oordeelde de rechter dat die stap te zwaar was. Beslag op de panden mocht wel, maar het voelde minder acuut en werkte daardoor trager. Er is uiteindelijk geschikt voor een bedrag waar de cliënt mee kon leven. De keerzijde van proportionaliteit is duidelijk: wie minder druk mag zetten, krijgt vaak ook minder ruimte om het maximale eruit te halen.

Doel, middel, schade

De juridische insteek is simpel: doel en middel moeten bij elkaar passen. Niet alleen in theorie, maar hier: met deze mensen, deze bedragen, deze verhoudingen. Een maatregel kan op papier logisch zijn en in de praktijk toch onaanvaardbaar, omdat de schade voor de ander buitensporig is vergeleken met wat je ermee wint.

Dat idee werkt in twee richtingen. Als je wordt geraakt door een botte maatregel, kun je de vraag stellen: was dit echt nodig, of was het vooral makkelijk? Maar als je zelf het middel kiest, geldt dezelfde discipline: helpt dit aantoonbaar, is er een minder ingrijpend alternatief, en weegt de opbrengst op tegen de schade die je veroorzaakt en ook tegen de schade die je jezelf aandoet? Dat ‘minder ingrijpend alternatief’ is subsidiariteit; in de praktijk lopen die twee bijna altijd samen: eerst de lichtste werkbare stap, en pas daarna zwaarder als het moet.

Veel fouten ontstaan door een verkeerde definitie van het doel. Het formele doel is meestal: stoppen, herstellen, afspreken, begrenzen. De gevoelde bedoeling is: laten voelen dat jij gelijk hebt en de ander te forceren. Dat bijdoel levert een moment van voldoening op, maar het maakt je dossier vaak slechter. Het trekt de wederpartij het gevecht in en het geeft de rechter een extra onderwerp om zich aan te ergeren: waarom moest dit zo zwaar?

Beslag als kantelpunt

Neem beslag. Zoals in de casus: de vraag is niet alleen óf het kan, maar wélke variant je mag inzetten. Beslag kan een legitiem instrument zijn, maar het is ook de klassieker van een middel dat erger kán worden dan de kwaal. Iemand kan in één klap vastgezet worden, vaak nog voordat er inhoudelijk is gekeken. Dan is de kans groot dat het conflict niet meer over de vordering gaat, maar over de vernedering en de paniek. Wie die reactie oproept, moet ook bereid zijn het vervolg te dragen: extra kosten, meer weerstand en minder bereidheid om redelijk te schikken.

Net genoeg

Proportionaliteit is niet gratis: soms levert het minder op, juist omdat je minder druk mag zetten. Proportionaliteit is daarom geen zachte deugd, maar een strategie. Wie net genoeg doet om het probleem te stoppen, houdt meer opties open. Je dwingt waar nodig, maar je laat de ander een uitweg met waardigheid. Dat is geen beleefdheid. Dat is efficiënt. Het voorkomt de reflex van tegenmaatregelen, verharding, statusspel en gezichtsbehoud.

De toets is zelden: ‘Mag het?’ De toets is meestal: ‘Is dit verstandig, nu, met deze inzet?’ Een rechtsmiddel is gereedschap. Wie een hamer heeft, ziet spijkers. Proportionaliteit is het moment waarop je even kijkt of je niet je eigen ruiten ingooit. En meestal komt meteen de tweede vraag mee: is er een minder ingrijpende stap die ook werkt?

Slot

Proportionaliteit is: precies genoeg.