HOW – 0.1. Voorwoord

Het Ontstaan van Werkelijkheid

0.1. Voorwoord

Normaal gesproken wordt een voorwoord pas geschreven als het boek klaar is; als laatste. Dit voorwoord is anders. Ik schrijf het vóór het schrijven van het ‘boek’. Ik noem het zo omdat ik deze online reeks zo aanvlieg, als boek. Dit voorwoord plak ik dus níet achteraf in het begin. Het is een plan, een belofte zo je wilt, over de manier waarop ik het boek ga schrijven: voor de lezer een voorwoord, voor mij een leidraad. Dít moet het boek worden.

De aanleiding voor deze reeks is dat het onderwerp al mijn hele leven door mijn hoofd spookt. Het heeft inmiddels zoveel aspecten en dimensies dat het tijd wordt om ze vast te leggen en er een coherent geheel van te maken.

Daarom is dit boek geen pleidooi voor één school. Zeker geen ‘alles is objectief’-benadering en ook geen ‘alles is slechts perspectief’. Ik heb geprobeerd een route uit te stippelen waarin meerdere intuïties tegelijk kunnen kloppen, afhankelijk van blik en focus. Sommige aspecten van de werkelijkheid lijken hard en onverschillig; andere bestaan alleen doordat wij ze samen overeind houden. Dat ‘samen’ is niet vrijblijvend, omdat instituties, taal en wetenschap die gezamenlijke laag stabiliseren en terugkoppelen.

Deze reeks geeft bij uitstek de mogelijkheid om te controleren of mijn ideeën samen kunnen bestaan, of dat er paradoxen optreden. Omdat ik allergisch ben voor tegenstrijdigheden, ga ik ontdekken of die erin zitten.

De werkelijkheid is ook een dankbaar onderwerp. Niet alleen is zij per definitie alomvattend, er zijn ook meerdere invalshoeken te bedenken. Toen het idee ontstond om aan deze reeks te beginnen, lagen er al snel tientallen onderwerpen. Dat is te veel, en veel ervan is niet voor iedereen even interessant. Daarom blijft de hoofdlijn zo basaal en overzichtelijk mogelijk. Niet alles wordt als noodzakelijk waar gepresenteerd: wat wordt beweerd en waar bewijs ontbreekt, wordt dat expliciet vermeld. En beweringen van anderen worden ontleed op bewijsbaarheid en consistentie. Geen drogredenen, geen kunstgrepen. Alleen nuchter verstand en alledaagse logica.

De lezer hoeft hier geen voorkennis voor te hebben, maar wel ontvankelijkheid: wees bereid om datgene wat je al zeker weet even te parkeren. Iedere aanname en ieder gevolg breng ik zo simpel mogelijk over het voetlicht. Dat heeft twee redenen. Iedereen moet het kunnen begrijpen én in staat zijn om het te bekritiseren. Geef commentaar. Ik vind het irritant als dingen zo complex of algemeen worden verkondigd dat degene die het beweert zich er altijd achter kan verschuilen. Ik ga aannames expliciet maken en zo voorzichtig mogelijk zijn met begrippen die ongemerkt menselijk handelen veronderstellen. In de eerste hoofdstukken zal dat abstract en droog zijn. Dat is geen kille stijlkeuze, maar een zelfopgelegde discipline. Als je het te veel inkleurt, smokkel je via een achterdeur onderdelen naar binnen die je juist probeert te beschrijven. Dan verval je in een cirkelredenering.

Dat ik de kern van mijn betoog zo simpel mogelijk weergeef, betekent niet dat ik alleen maar eenvoudige onderwerpen aansnijd. Je herkent meer als je weet wie Herakleitos of Douglas Adams is, maar het is niet noodzakelijk. Ik zal ervoor zorgen dat je begrippen die voorkennis vragen, gemakkelijk online kunt terugvinden als je wilt weten waar het precies over gaat. Het is echter niet noodzakelijk om mijn betoog te kunnen volgen.

Waarneming is op veel manieren belangrijk, in de eerste plaats omdat we er dan met anderen over kunnen praten. Als we allebei grofweg hetzelfde zien, voelen, horen, ruiken en proeven, geeft dat een duidelijk fundament. Daarbovenop liggen allerlei afspraken, onder meer over hoe we het noemen. We spreken vervolgens over dé werkelijkheid, maar die is meer dan waarneming alleen. De omstandigheden binnen en buiten je eigen binnenwereld bepalen in belangrijke mate wat je opmerkt, wat je overslaat, en welke verklaringen je aannemelijk vindt. Dat besef kan mild maken: veel gedrag is minder ‘karakter’ dan context. Het kan ook hoop geven: als iemands omstandigheden veranderen, verschuift zijn wereldbeeld vaak mee. Dat maakt het woord ‘werkelijkheid’ niet eenvoudiger, maar politiek beladen.

Als iemand ‘in werkelijkheid’ zegt, is dat zelden een neutrale aanduiding waarin een eerlijke en objectieve versie van de waarheid wordt verkondigd. De inzet varieert: “In werkelijkheid is dat slechts een excuus”, “In werkelijkheid ben je gewoon bang voor de gevolgen” of “In werkelijkheid komt dat helemaal niet door klimaatverandering”. Het alledaagse gebruik van ‘werkelijkheid’ is dus rekbaar en wordt vooral ingezet om de waargenomen werkelijkheid bij te (laten) stellen. Het woord wordt dan gebruikt om een discussie te beëindigen.

Voordat ik echter overga op het uitwerken van werkelijkheid als ervaring of als maatschappelijk fenomeen, wil ik een zo simpel mogelijke basis leggen. Zo simpel dat het zelden expliciet zo wordt uitgeschreven. Afsluitend besteed ik aandacht aan de manier waarop men onder meer in de exacte wetenschappen omgaat met het begrip ‘werkelijkheid’. In de navolgende Introductie schets ik de opbouw van het boek. Daarin geef ik ook aan hoe de delen op elkaar aansluiten en waar bijvoorbeeld wetenschap in dit project thuishoort. Hier volsta ik met één belofte: ik probeer het woord ‘werkelijkheid’ minder metafysisch of magisch te maken door het uiteen te trekken in zijn componenten. Niet om het kapot te analyseren, maar om het bruikbaar te maken.

Als dit boek iets moet opleveren, is het niet dat je na afloop één definitie hebt waarmee je elke discussie wint. Het is eerder dat je beter gaat zien wat er precies bedoeld wordt als het begrip ‘werkelijkheid’ wordt gebruikt. Gaat het om de buitenwereld? Om ervaring? Om sociale norm? Om model en representatie? Wie dat onderscheid kan maken, raakt minder snel verstrikt in woorden die doen alsof de discussie al beslist is.

De werkelijkheid is onontkoombaar. Zij dringt zich aan jou op. Maar ook het omgekeerde geldt. Jij dringt jouw werkelijkheid ook aan anderen op. In die zin werkt het als zwaartekracht. Jij bent eraan onderhevig, en je hebt zelf ook een eigen zwaartekrachtveld, zij het zeer beperkt. De sociaal-maatschappelijke werkelijkheid werkt echter anders dan zwaartekracht, waarbij alleen jouw massa relevant is voor de invloed die je met jouw aanwezigheid op anderen uitoefent. In het sociaal-maatschappelijk ‘Umfeld’ kun je een onevenredige invloed op de perceptie van de werkelijkheid door anderen uitoefenen. Sommigen hebben een dermate charismatisch effect op omstanders dat van hen wordt gezegd dat zij een reality distortion field met zich meedragen.

Graag nodig ik iedereen uit om zo veel mogelijk commentaar te leveren. Dat mag uiteraard direct onder het online stukje, maar het kan ook rechtstreeks naar mijn e-mailadres, m@stratagem.nl