De Weeromstuit

Auteur: eM

  • Hindsight bias: Altijd al geweten!

    “Ik had het toch al gezegd.” Die zin klinkt als een feitelijke herinnering, maar is vaak vooral een effect. Niet omdat mensen massaal liegen, maar omdat herinneringen niet werken als een archief. Zodra de afloop bekend is, reconstrueren we wat we eerder dachten en zagen, precies strak genoeg om het achteraf logisch en bijna onvermijdelijk te laten voelen.

    In de bijdrage van afgelopen zaterdag haal ik de ‘hindsight bias’ aan. Die achterafkijk-vooringenomenheid is één manier waarop het geheugen het verleden herschrijft, of liever: de versie die we er later van maken. Dat is geen onschuldige vertekening. Het stuurt reputatie, verantwoordelijkheid en ontaardt soms in discussies over ‘wie er gelijk had’.

    In ‘Achterafprofeten’ noem ik dat de voedingsbodem van de achterafprofeet: status oogsten zonder vooraf een helder standpunt te durven innemen. Gelijk claimen, terwijl je eerder hooguit een gevoel had of een opmerking maakte die in meerdere richtingen kon meebuigen.

    Voor dit mechanisme bestaan meerdere labels. Hindsight bias heet ook wel ‘kruipend determinisme’, of het ‘Ik-heb-het-altijd-al-geweten’-effect. De American Psychological Association definieert het eenvoudig: na een gebeurtenis overschatten we hoe goed we die hadden kunnen voorzien.

    Dat schuiven is zelden opzet. Roese en Vohs beschrijven hindsight bias als een combinatie van drie bewegingen: (a) we passen onze herinneringen aan, (b) de afloop voelt onvermijdelijker, en (c) daarmee ook voorspelbaarder. Het brein maakt het verleden glad, zodat het heden minder rafelt.

    Daarom functioneren ‘achterafprofeten’ zo goed. Achteraf gelijk is risicoloos gelijk: je krijgt de beloning zonder de kosten. Wie vóór de uitkomst aarzelde, zich indekte of helemaal niets vastlegde, kan na afloop toch doen alsof de uitkomst vanzelfsprekend was.

    Soms zag iemand natuurlijk wél signalen die anderen negeerden. Het probleem is niet voorspellen, maar het verschil tussen toetsbaar en elastisch. Een terugleesbare waarschuwing met reden en consequentie is iets anders dan een vaag gevoel dat iemand achteraf tot bewijs omsmeedt.

    Rond de hindsight bias zitten verwante vertekeningen die het effect versterken. Zo laat de ‘outcome bias’ ons de kwaliteit van een beslissing aflezen uit het resultaat, niet uit wat toen redelijk was. De ‘confirmation bias’ zorgt dat we vooral die losse opmerkingen terugvinden die bij de afloop passen. En de ‘narrative fallacy’ knoopt feiten aan elkaar tot een keurig verhaal, waarin toeval en complexiteit verdwijnen.

    Rolf Dobelli wijst op hetzelfde mechanisme in onze honger naar nieuws dat direct ‘verklaart’. Het brein wil snel een verhaal dat klopt. In zijn essay ‘Avoid News’ vat hij het scherp samen: “Our brains crave stories that ‘make sense’.” We presenteren het als analyse, maar het is vaak een anekdote met een sluitend plot, precies wat hindsight bias achteraf ook maakt.

    Wie daar niet in mee wil, legt vóór de uitkomst zijn gedachten vast, in plaats van erna te gaan bijschrijven. Noteer je verwachting, je onzekerheid en vooral je redenen. Dan kun je beslissingen later beoordelen op basis van de informatie van toen en niet op feiten die pas later bekend werden. En als iemand achteraf zekerheid claimt, vraag dan om de zin van toen, niet om het verhaal van nu. Dat is ook wat in het Duits zo bruikbaar ‘hineininterpretieren’ wordt genoemd: achteraf betekenis in het verleden lezen die er toen niet in zat.

    Wie na afloop zegt ‘het moest zo lopen’ laat het mechanisme zien: de verklaring schuift richting onvermijdelijkheid en het geheugen schuift mee.

  • Tien drogredenen in discussie

    Sommige manoeuvres in een gesprek lijken op argumenten, maar verplaatsen het gesprek van inhoud naar status, groepsdruk, emotie of druk. Voor de bühne werkt dat vaak snel, maar het maakt de discussie slechter: het is minder duidelijk wat er waar is, en de partijen raken sneller in rolgedrag.

    Onderstaande lijst is bedoeld als naslag. Per punt volgt een korte definitie, hoe je het kunt herkennen, één controlevraag (die het gesprek terugbrengt naar inhoud) en een nettere variant (wat je zou kunnen doen zonder het gesprek te laten ontsporen).

    Inhoud

    1. Beroep op gezag
    2. Beroep op meerderheid
    3. Op de persoon
    4. Valse consensus
    5. Beroep op medelijden
    6. Afleidingsmanoeuvre
    7. Stropop
    8. Standpunt vertekenen
    9. Vals dilemma
    10. Dreigement

    A. Beroep op gezag (argumentum ad verecundiam)

    Definitie: iemand gebruikt een titel, instituut of ‘de wetenschap’ als vervanging van onderbouwing. Bijvoorbeeld: “Dat vindt de regering ook”, “De geleerden zijn het erover eens dat…”, “Het is wetenschappelijk bewezen dat…”.

    Herkenningspunten:
    – de bron wordt als eindpunt gepresenteerd, niet als startpunt;
    – tegenspraak voelt ineens als ongepast, omdat het tegen ‘iemand’ zou zijn.

    Controlevraag: welke reden blijft overeind als je de naam, titel of instantie weghaalt?

    Nette variant: verwijs naar de concrete reden of bron, en zeg erbij hoe zeker het is en wat het zou kunnen weerleggen.

    B. Beroep op meerderheid (argumentum ad maioritatem)

    Definitie: een moreel standpunt wordt buiten de discussie gesteld omdat ‘de meerderheid’ het vindt. Bijvoorbeeld: “Een meerderheid in Nederland is tegen biotechnologie bij dieren, dus…”.

    Herkenningspunten:
    – ‘veel mensen vinden’ wordt ingezet als ‘dus is het juist’;
    – twijfel wordt neergezet als elitair of wereldvreemd.

    Controlevraag: waarom zou meerderheid hier een criterium voor waarheid of moraal zijn?

    Nette variant: benoem meerderheidssteun als politiek of sociaal feit en geef aan waar dat op is gebaseerd, maar geef daarna ook de inhoudelijke redenen waarom het standpunt te verdedigen is.

    C. Op de persoon (argumentum ad hominem)

    Definitie: kritiek op argumenten wordt vervangen door kritiek op de persoon. Bijvoorbeeld: “Wetenschappers zijn zo verblind door hun wens om belangrijke ontdekkingen te doen, dat…”.

    Herkenningspunten:
    – karakter, afkomst, rol of motief vervangt de plaats van de stelling;
    – de inhoudelijke stap ontbreekt: waarom volgt uit die aanval dat de stelling onwaar is?

    Controlevraag: welke concrete bewering weerleg je nu, en op basis waarvan?

    Nette variant: als belangen of prikkels relevant zijn, maak ze expliciet en koppel ze aan controleerbare punten (data, methode, aannames). Blijf bij de inhoud.

    D. Valse consensus en wij-zij (argumentum ad populum)

    Definitie: tegenargumenten worden buiten de discussie geplaatst doordat ‘de ander’ tot buitenstaander of vijand wordt gemaakt. (Ook in de vorm van: “Iedereen is het hier al over eens, jij loopt achter”.)

    Herkenningspunten:
    – “wij” zijn redelijk en “zij” zijn per definitie verkeerd;
    – de verwijzing naar ‘iedereen’ wordt niet verduidelijkt of afgebakend.

    Controlevraag: wie is ‘iedereen’ precies, en welk inhoudelijk argument van de minderheid wordt hier niet besproken?

    Nette variant: als er consensus is, definieer de scope (waar, onder welke groep, op basis waarvan) en noem ook de inhoudelijke tegenwerpingen.

    E. Beroep op medelijden (argumentum ad misericordiam)

    Definitie: een beroep op medelijden vervangt een inhoudelijk argument. Bijvoorbeeld: “Nadat ik er zo lang op heb zitten zwoegen, moet ik wel een voldoende krijgen…”.

    Herkenningspunten:
    – inzet verschuift van criteria naar zieligheid of inspanning;
    – je voelt dat ‘nee’ ineens klinkt als een moreel tekortschieten.

    Controlevraag: welke reden is er, los van medelijden, om de conclusie te trekken?

    Nette variant: erken omstandigheden, maar scheid ze van de beoordeling. Als omstandigheden wél relevant zijn, maak het criterium expliciet (denk aan: de mogelijkheid tot herkansing, coulancebeleid of overmacht).

    F. Afleidingsmanoeuvre (red herring)

    Definitie: het onderwerp wordt verlegd zodat het lastige punt niet meer besproken wordt.

    Herkenningspunten:
    – er verschijnt ineens een ‘ander probleem’ dat ook belangrijk is;
    – de oorspronkelijke vraag blijft onbeantwoord.

    Controlevraag: welke vraag probeerden we net te beantwoorden, en wat is het korte antwoord daarop?

    Nette variant: parkeer het zijspoor (“dat is een goed punt, waar we later op kunnen terugkomen”), en keer terug naar de kernvraag. Als het zijspoor echt bepalend is, leg uit waarom.

    G. Stropop (straw man)

    Definitie: een karikatuur van het standpunt van de ander wordt aangevallen in plaats van het echte standpunt.

    Herkenningspunten:
    – je herkent je eigen standpunt niet in de samenvatting;
    – de kritiek is opvallend makkelijk te winnen.

    Controlevraag: waar heb ik dat precies gezegd?

    Nette variant: begin met een korte herformulering van het standpunt van de ander, en vraag bevestiging voordat je het bekritiseert.

    H. Standpunt vertekenen

    Definitie: iemand legt de ander woorden in de mond of rekt het standpunt op tot iets extremers. Bijvoorbeeld: “Dus jij vindt dat regels helemaal moeten verdwijnen”.

    Herkenningspunten:
    – een kleine nuance wordt omgezet in een grote, extreme claim;
    – het gesprek gaat ineens over een punt dat niemand verdedigt.

    Controlevraag: welk deel van het standpunt citeer je nu letterlijk, en wat voeg je zelf toe?

    Nette variant: citeer één zin of één concrete stelling, en bespreek precies die stelling. Niet de extreme uitvergroting.

    I. Vals dilemma (valse tweedeling)

    Definitie: doen alsof er maar twee opties zijn, waardoor iemand in een hoek wordt gezet. Bijvoorbeeld: “Of je steunt dit plan, of je bent tegen vooruitgang”.

    Herkenningspunten:
    – een ‘of-of’-optie wordt gepresenteerd als complete kaart van de omstandigheden;
    – nuance wordt geïnterpreteerd als zwakte of sabotage.

    Controlevraag: welke derde optie, tussenoptie of combinatie is hier realistisch?

    Nette variant: maak de keuzecriteria expliciet (wat is het doel, wat zijn randvoorwaarden) en bespreek meerdere routes naar dat doel.

    J. Dreigement (argumentum ad baculum)

    Definitie: iemand oefent druk uit met impliciete of expliciete dreiging. Bijvoorbeeld: “Als jij dit blijft beweren, kun je een promotie wel vergeten”.

    Herkenningspunten:
    – de conclusie wordt gekoppeld aan straf, statusverlies of uitsluiting;
    – het gaat niet meer over waar of onwaar, maar over gevolgen voor jou.

    Controlevraag: is dit een inhoudelijk argument, of een poging om mij te laten zwijgen?

    Nette variant: als er echte consequenties zijn, benoem ze als feitelijk risico los van de waarheid van de claim, en bespreek daarna de inhoud op de eigen merites.

  • Drogredenering: Beroep op gezag of autoriteit

    “Onderzoek toont aan…” is een zin die zelden alleen informeert. Hij klinkt als een keurmerk op een uitspraak, terwijl je nog niet weet wie het afgeeft en waarop het rust. Wie dan vraagt “welk onderzoek precies?” kan soms als dwarsligger worden weggezet, terwijl iemand alleen vraagt wat er wordt beweerd.

    Een drogredenering is een poging om de discussie te winnen met een schijnargument. Eén bekende variant is het beroep op gezag. Hoe een naam als argument kan functioneren, werkte ik onlangs uit in ‘Quotegezag’.

    Argumentum ad verecundiam

    Een beroep op gezag wordt een drogreden zodra een titel of instituut het bewijs vervangt en verantwoordelijkheid verschuift naar een naam, terwijl het zich voordoet als inhoud. Een uitspraak krijgt geen extra gewicht omdat er een beroemde naam onder staat. Dit is geen logische truc, maar een sociale techniek.

    Dat is de kracht van het beroep op gezag. Geen redenering, maar een sociale techniek die zich als redenering voordoet. De spreker leunt op een onzichtbare derde: de hoogleraar, ‘de wetenschap’, de jurist, de dokter of ‘men’. De subtekst is eenvoudig: ‘Wie mij tegenspreekt, spreekt iemand tegen die ertoe doet.’

    Waarom het werkt

    Het werkt omdat het twee behoeften tegelijk bevredigt. De eerste is snelheid: onzekerheid is ongemakkelijk en uitleg kost tijd. De tweede is afschuiven: ongelijk hebben is duur, zeker als er reputatie, relaties of geld aan hangen. Wie achteraf wil kunnen zeggen “ik volgde alleen maar het advies” dekt zich in. Niet omdat iemand dom is, maar omdat verantwoordelijkheid dragen betekent dat je kunt falen.

    Er zit ook een groepssignaal in. Een autoriteit citeren laat zien bij welke kring je hoort en welk vocabulaire je beheerst: ‘consensus’, ‘serieuze bronnen’, ‘vast staat dat’. Het klinkt nuchter en rationeel omdat twijfel uit het gesprek wordt geveegd. Tegenspraak voelt dan snel als een aanval op de identiteit, terwijl het meestal een inhoudelijke controle is: waarop is dit gebaseerd en hoe zeker is het?

    Het serieuze bezwaar

    Expertise bestaat en het is irrationeel om te doen alsof elke leek het gewicht van bepaald bewijs even goed kan wegen. Er zijn domeinen waarin kennis opbouwend is en waarin het verstandig is voorlopig de best onderbouwde uitleg te volgen, inclusief de onzekerheden. Het probleem zit dus niet in gezag als startpunt, maar in gezag als eindpunt: niet “Dit is wat we nu het best kunnen onderbouwen”, maar “Dit gesprek is klaar.”

    Buiten het domein

    Zelfs als je expertise serieus neemt, gaat het mis zodra status domeingrenzen overschrijdt. Een vooraanstaande cardioloog, topsporter, influencer of succesvolle ondernemer kan misschien overtuigend spreken, maar dat maakt iemand nog geen autoriteit buiten het eigen domein, of het nu over geopolitiek, klimaat, psychologie of moraal gaat. Niet omdat er niets zinnigs kan worden gezegd, maar omdat status de inhoud onterecht mee omhoog trekt. Status is geen bewijs; het is hooguit een richtingaanwijzer.

    De systeemvariant

    De juridische variant werkt met dezelfde truc, alleen met een extra laag schijnneutraliteit. “De wet zegt…” klinkt alsof de discussie is afgerond door een tekst die buiten ons staat. In de praktijk wordt ‘de wet’ soms gebruikt als stopwoord voor beleid, gemak of angst. En in een helpdeskgesprek hoor je de digitale evenknie: “Dat kan niet, het systeem staat het niet toe.” Het systeem wordt de autoriteit, inclusief de quasi-objectiviteit. Wat verdwijnt is de vraag of iemand zijn werk heeft gedaan: waar staat het en staat daar wel wat er beweerd wordt dat er staat?

    Vier vragen

    De tegenmacht is niet hardheid, maar beleefd doorvragen. Vier vragen doorbreken de schijnzekerheid zonder het gesprek te laten ontsporen: welke expertise is hier relevant en waarom, wat is de onderbouwing in gewone taal zonder titels of mist, hoe zeker is dit en wat zou het kunnen weerleggen, en welke belangen, prikkels of reputatie hangen eraan? Daarmee verschuift ‘wie zegt het?’ naar ‘wat maakt het waar?’. Autoriteit is prima, zolang ze haar redenen en bronnen op tafel kan leggen.

    Gezag verdient respect als het zich bereid toont verantwoording af te leggen, onzekerheid te erkennen en correctie toe te laten. Zodra een titel wordt gebruikt als vervanging van argumenten, is het geen kennisoverdracht meer, maar een machtszet. Dan is het geen krachtmeting, maar een precisievraag: toon dan waarop je bewering rust.

    Elke keer dat gezag als punt wordt gebruikt, hoort de reactie erop een vraagteken te zijn.

  • Intermezzo: Toetsbaarheid en keuzes

    Een week terugkijken legt patronen bloot en dwingt tot kiezen.

    Één keer per week schrijf ik een ‘intermezzo’: geen nieuw thema, geen nieuwe claim, maar een inventaris. Wat ging er goed, wat ging er stroef, wat zag ik pas achteraf?

    Pas als je een aantal stukjes achter elkaar legt, zie je waar je steeds op terugkomt, en waar je het jezelf te gemakkelijk maakt.

    (1) Het eerste dat opviel, was iets dat ik niet had voorzien, maar wel eenvoudig: veel stukjes bleken, op hun eigen manier, een link met ‘toetsbaarheid’ te hebben. Dat had ik niet aangekondigd en ik had er ook niet bewust voor gekozen. Het gebeurde. Dat is tegelijk het voordeel en de valkuil van dagelijks schrijven: het brengt je stokpaardjes en obsessies aan het licht. Met mijn meanderende geest is niet uit te sluiten dat dit een momentopname is, en dat een volgende obsessie een compleet ander frame biedt.

    (2) Daarbij viel op dat ik veel basisprincipes en concepten hanteer. Dat is nuttig, en ik heb me daarom voorgenomen om meer aandacht te besteden aan die basisprincipes. Wat is nu praktischer dan een arsenaal aan bruikbare concepten waarmee je de buitenwereld scherper in kaart brengt? Soms zijn het vuistregels, soms algemenere principes.

    (3) Het derde dat opviel, was kwantitatief. Ik ga al snel richting duizend woorden. Kennelijk is ‘kort’ niet iets dat vanzelf uit mijn vingers komt, maar een discipline die ik moet afdwingen. Als je elke dag publiceert, is dat geen klein detail. Dan is lengte niet alleen stijl, maar ook logistiek: tijd, aandacht, ritme. Een stelling verdient onderbouwing, maar niet iedere onderbouwing hoeft opnieuw uitgebreid te worden onderbouwd. En niet ieder gerelateerd onderwerp hoeft te worden benoemd. Het is makkelijk te denken dat het nog niet ‘af’ is en dat er ‘nog één alinea’ bij moet, terwijl je in werkelijkheid sneller voor een afkappunt moet kiezen. Ik moet beter leren bepalen wanneer het genoeg is.

    (4) En dan is er het meest tijdrovende deel: detailwerk dat zich vermomt als zorgvuldigheid. Je kunt eindeloos blijven puzzelen. Dat voelt verzorgd, maar voegt meestal weinig toe. Net als bij studeren voor een tentamen is er bij schrijven sprake van afnemende meeropbrengst.

    Ook hier duikt meteen een principe op: ‘the law of diminishing returns’. Dit onderschrijft het tweede punt. Mijn derde waarneming wordt benadrukt omdat ik een voorbeeld wil geven van de manier waarop je kunt blijven puzzelen. Neem titels: ze zijn zowel vlag als belofte, de kortste versie van de hele tekst. De alternatieve titels die ik bij ‘Kleine Winst, Groot Verlies’ bedacht, zijn: ‘Dat moet toch kunnen!’, ‘Verborgen Rekening’, ‘Samen slechter af’, ‘De Prijs van Nonchalance’ of ‘De Kosten van Gemakzucht’. Allemaal enigszins dekkend, maar toch ook weer net niet goed genoeg. Ik moet accepteren dat je niet alles in één korte titel kunt vangen. Kiezen komt neer op: iets anders buiten beeld laten. Bij schrijven is perfectie een streven, geen realiteit.

    Daar zit een moeilijke les in. Schrijven is niet alleen formuleren, maar ook laten liggen. Als je alles wilt meenemen, eindig je bijvoorbeeld met een onvoorstelbaar lange titel, of eentje die nergens echt op inzet. Ook moet ik beducht zijn voor teksten die te veel anticiperen op tegenwerpingen. Dat is verleidelijk, want indekken lijkt op nuance. Maar vaak is het een slag om de arm, en dus te weinig stellingname. En dat laatste wil ik wel.

    Komende week wil ik expliciet stilstaan bij de overkoepelende gedachten die in de stukjes van afgelopen week opdoken, zoals een uitwerking van de hindsight bias en the tragedy of the commons. Ik ben benieuwd wat dit experiment me nog meer leert over mijn eigen denken en schrijven.

    Een wekelijks ‘intermezzo’ geeft me niet alleen een inkijkje in mijn eigen functioneren, maar het biedt ook gelegenheid om dit project bij te sturen. Een manier om mijn eigen werk te beoordelen en te bevragen, zoals ik anderen vraag: klopt dit, staat dit ergens, houdt dit stand?

    Toetsbaarheid begint ook bij mezelf, bij mijn eigen zinnen.

  • Zelfklem

    Wie een keuze publiek verdedigt, klemt zichzelf vast: een afweging wordt een ego-kwestie.

    Een detail dat nergens over ging bleef me bij. Lang geleden zei de vader van een vriend – intelligent, beschaafd – dat hij het wonderlijk vond dat vliegtuigen op dat kleine voorwieltje konden landen. Iemand corrigeerde hem. Hij hield toch vol dat het echt zo was. Niet omdat het technisch interessant was, maar omdat je bijna live kon zien hoe een losse opmerking in seconden verhardde tot een ingenomen positie.

    Dat is de stille wet van het uitgesproken oordeel: wie eenmaal ‘A’ heeft gezegd, voelt de druk om ook ‘A1’, ‘A2’ en ‘A3’ paraat te hebben. Niet omdat de feiten veranderen, maar omdat de eerdere woorden ineens op de weegschaal liggen. Eerst was het een gedachte; nu is het iets dat bewaakt moet worden: consistent, stevig, herhaalbaar. En hoe onschuldiger de aanleiding, hoe makkelijker het misgaat: kritiek op het onderwerp voelt al snel als kritiek op jou.

    Je ziet het in het klein, juist omdat het zo herkenbaar is. Je koopt iets – een telefoon, een jas, een boek – en je ontwikkelt er argumenten bij. Niet omdat dat ding ineens beter wordt, maar omdat jouw oordeel er al aan vastzit. Het product is gekocht, maar het gesprek begint pas: in je eigen hoofd, in de kleine correcties zodra iemand vraagt waarom je hiervoor ging. ‘Hier had ik gewoon zin in’ schuift ongemerkt op naar ‘dit is gewoon de beste keuze’. Een voorkeur verandert in een verdediging.

    Dat mechanisme komt pas echt tot leven zodra een keuze publiek wordt. In je eentje kun je van gedachten veranderen zonder reputatieschade; met publiek erbij kan elke stap effect hebben op je status. Je bent niet meer iemand die iets probeerde, je bent iemand die ergens ‘voor’ staat. Het gesprek verschuift: het gaat niet meer om ‘klopt dit?’, maar om ‘ben jij nog dezelfde als daarnet?’. In zo’n setting wordt terugkomen op een keuze niet ervaren als leren, maar als capitulatie.

    In complotdenken zie je dit soms in geconcentreerde vorm. Eén filmpje wordt een route, één plausibel gevonden verklaring wordt een identiteit: iemand die ‘tenminste vragen durft te stellen’. Het is zelden nog één bewering; het is een pad dat je niet halverwege verlaat zonder ‘gezichtsverlies’. De omgeving is dan niet alleen publiek maar ook spiegel: ze kaatst terug wie je inmiddels geworden bent. Herhaling doet het versterkende werk: dezelfde onvolledige of onjuiste informatie kan terugkeren als ‘bevestiging’ en daarmee als versteviging. Twijfel wordt geframed als verraad; nuance als zwakte. Niet langer wordt het idee verdedigd, maar jouw positie.

    Daarom botst een oude wijsheid met de praktijk: “Beter ten halve gekeerd, dan ten hele gedwaald.” Het klinkt rationeel, bijna opgewekt. Maar wie tijd en energie heeft geïnvesteerd, voelt iets anders: je bent ergens ‘in’ gaan zitten, dus je wilt niet halverwege toegeven dat je jezelf vooral hebt beziggehouden. Dan volgt die reflex om je dieper in te graven: nog een video, nog een thread, nog een argument—want stoppen maakt de eerdere investering niet alleen nutteloos, maar ook pijnlijk zichtbaar. De ‘sunk cost fallacy’ is dan niet alleen een denkfout, maar ook een emotioneel contract met jezelf: terugkomen voelt als dubbel verlies: ongelijk én verspilling. Je erkent dat je investering niets ‘heeft opgeleverd’ én dat je ongelijk had. Dat verlies wil je vermijden, dus maak je van je keuze een debat dat je moet winnen.

    Zelfs als je ‘wint’, is het vaak een slechte deal. Op korte termijn is een discussie die je niet verliest een opluchting, omdat je positie overeind blijft. Op lange termijn kan die quick win een onevenredig grote schadepost worden: als je standpunt later onjuist blijkt, kan de ander niet alleen vertrouwen in je conclusie verliezen, maar ook in jou als beoordelaar. Het reflexmatige ‘beschermen’ van je reputatie werkt dan averechts: je hebt je gelijk verdedigd ten koste van je geloofwaardigheid.

    Tegelijk is het te simpel om koerswijziging tot deugd te verheffen. Zonder een zekere mate van consistentie wordt samenwerken, plannen en vertrouwen lastig. Wie bij elke tegenwind van richting verandert, wordt onbetrouwbaar; wie elk gesprek eindigt met ‘alles is ingewikkeld’ maakt van nuance een vluchtweg. Er is dus iets te zeggen voor volhouden: keuzes hebben pas betekenis als je de gevolgen ook draagt.

    Maar daar begint ook de verwisseling die zoveel gesprekken bederft. Volhouden wordt al snel: geen ongelijk hoeven bekennen. Een tegenargument is geen informatie meer, maar een aanval; niet op je idee, maar op je ego. “Dat weet ik niet.” lijkt dan een zwaktebod -door anderen en door jezelf – en precies daarom is het verleidelijk om een nieuw feit meteen aan een oud vooroordeel te hangen: het geeft rust omdat het de onzekerheid sluit. Je hoeft niet opnieuw te wegen; je mag door.

    Dan gaat het niet meer om wat klopt, maar om wie wint. En dat is een dure ruil: als je later ongelijk blijkt te hebben, ben je je krediet én je bewegingsruimte kwijt.

    De uitweg is niet om keuzes te mijden, maar om anders te kiezen waar je je aan bindt: niet aan een kamp, maar aan een methode. Zinnen als ‘dit is mijn voorlopige conclusie’, ‘dit was mijn beste inschatting met de informatie van nu’, ‘als die aanname niet klopt, wil ik herzien’ klinken minder stoer, maar zijn strenger: je committeert je aan toetsbaarheid in plaats van aan gelijk.

    Karakter is niet volharden, maar durven herzien.

  • Kleine Winst, Groot Verlies

    Achteloosheid in het klein is verarming in het groot.

    ‘The tragedy of the commons’ is een klassiek dilemma uit de economie. Het beschrijft wat er gebeurt als iedereen mag nemen, maar niemand zich verantwoordelijk voelt. Geen kwaad, maar een mechaniek: klein individueel voordeel, grote collectieve verarming.

    Bij een gedeeld goed is het aantrekkelijk net iets meer te nemen dan redelijk is. Die extra opbrengst is direct en privé. De nadelen zijn klein per handeling, verspreiden zich over anderen en de eindafrekening wordt pas veel later zichtbaar als slijtage, schaarste of verlies aan kwaliteit. Het resultaat is voorspelbaar: er is niet één grote slechterik, maar geleidelijk verval, omdat die rekening nergens persoonlijk landt. Vaak volgt er een geruststellend zinnetje: “Dat moet toch kunnen.”

    Met ‘commons’ wordt het gemeengoed bedoeld: een gemeenschappelijke voorziening die van niemand is en door iedereen kan worden gebruikt, zoals een weide of een visgebied. Het beeld is oud, maar de term werd beroemd door Garrett Hardins essay in Science (1968), dat teruggrijpt op een negentiende-eeuws voorbeeld van de gemeenschappelijke weide. Dat principe zie je bij visquota, milieuvervuiling en antibioticaresistentie: het voordeel is privé, de nadelen keren pas later, versnipperd en anoniem, terug.

    Zelden voelt iemand zich de veroorzaker, terwijl de gezamenlijke kwaliteit wel achteruitgaat. Hetzelfde mechanisme zie je ook in het alledaagse, op straat of in de supermarkt. Niet in grote woorden, maar in kleine claims op gedeelde ruimte: een auto die net scheef genoeg staat om twee plekken half te bezetten, een winkelkar die ‘even’ dwars blijft staan, een stoep die tijdelijk als privézone wordt gebruikt. Het patroon is steeds hetzelfde: gedeeld gebruik wordt geclaimd als recht, ‘van ons’ verschuift naar ‘van mij’, tot iemand er iets van zegt. En dan volgt vaak het vaste repertoire: “Dat mag ik toch gewoon.” Of “Er staat nergens dat het niet mag.” Dat zijn de standaardformules van egocentrisme en gemakzucht.

    Ik kan me moeilijk voorstellen dat iemand zijn auto parkeert zonder aan anderen te denken. Niet uit idealisme, maar omdat één check veel gedoe voorkomt. Dus laat ik geen nutteloze gaten vallen en zorg ik ervoor dat geparkeerde auto’s eruit kunnen. Als iemand uitstapt, laat hij ook de consequenties achter.

    Toch zijn er mensen die bij hetzelfde straatbeeld een andere werkelijkheid ervaren. Voor hen is de parkeerplek een eindpunt: auto staat, klaar. Dat een ander later klem komt te zitten, of dat de laatste bruikbare ruimte verdwijnt, weegt niet mee. Geen kwade wil, eerder een blinde vlek precies op het punt waar het anderen raakt.

    Thuis hoor ik soms: “Ik deed het toch niet expres.” Dan zeg ik: “Daar gaat het niet om. Je moet het expres niet doen.” Niet de bedoeling telt, maar het besef van gevolgen. Die blinde vlek duikt overal op in de gedeelde ruimte. In een winkelpad waar een kar ‘even’ dwars blijft staan. Op een stoep waar drie mensen breed blijven hangen en de rest eromheen moet puzzelen. Bij een deur die achter iemand dichtvalt omdat het eigen traject al verdergaat. Het zijn microkeuzes: op zichzelf klein, maar samen het verschil tussen soepele omgang en een samenleving die hapert.

    Stilte is ook gemeengoed: film kijken zonder oortjes in de trein, of een telefoongesprek op speaker in een stille coupé. Dat noem je beschaving. Zodra iemand een ander in de ogen kijkt, wordt consideratie sneller vanzelfsprekend. Als dat onmiddellijk contact ontbreekt, schuift verantwoordelijkheid sneller uit beeld en ligt “niet mijn probleem” voor de hand. Dan wordt het nalaten normaal, en belandt het gevolg geruisloos bij iemand zonder gezicht.

    In de openbare ruimte bestaat een soort grammatica die je niet uit een wetboek haalt, maar uit omgevingsbewustzijn. De regels zijn simpel. Ik ben niet alleen. Mijn keuze werkt door. Mijn gemak heeft een prijs. Wie die grammatica beheerst, hoeft er niet voortdurend bij stil te staan. Het is een automatisme, bijna een reflex. Je loopt door. Je schuift op. Je maakt plaats. Niet uit verheven motieven, maar omdat je weet dat juist kleine keuzes van belang zijn.

    Als die grammatica wegvalt, volgt zelden groot drama, maar wel voortdurende frictie. Een winkelpad wordt een hindernisbaan, een stoep een slalom en een gesprek een monoloog. Niet omdat iemand zich nadrukkelijk tegen anderen keert, maar omdat belangen van anderen simpelweg niet worden meegewogen. Dat maakt het zo irritant: op zichzelf te klein om er boos om te worden, maar bij elkaar te groot om te negeren. En zo verandert samenleven in een optelsom van kleine ergernissen. Het lastige is dat dit moreel lastig te duiden is. Zeg je er iets van, dan klinkt het al snel alsof je iemands karakter beoordeelt, terwijl het vaak gaat om mentale bandbreedte. Aandacht is beperkt inzetbaar. Hoofden zitten vol, veel gedrag is routine. Wie moe is, gehaast of met het hoofd bij iets anders, ziet minder. En minder zien is niet hetzelfde als slecht willen.

    Soms kan het niet anders: parkeervakken zijn krap, belijning is vaag, hoeken onoverzichtelijk. Iemand is onervaren, heeft een beperking of heeft gewoon haast. In zulke gevallen is ‘netjes’ niet altijd haalbaar. Het wordt pas wrang als het geen uitzondering is maar een patroon, als iemand consequent handelt alsof anderen slechts decor zijn. Dat patroon herken je aan één houding: ruimte wordt behandeld als bezit, niet als afspraak. Alsof de omgeving een verlengstuk is van het eigen plan, in plaats van een kruispunt waar plannen elkaar raken. Per incident stelt het weinig voor, maar opgeteld is het veel. Het maakt de dagelijkse omgang moeizaam, omdat de gevolgen van andermans blinde vlekken steeds weer bij anderen belanden. Dan wordt er geslalomd, gezucht en omwegen gezocht naar ruimte die er eigenlijk al was.

    Daarom is de maatstaf zo eenvoudig dat hij bijna kinderachtig klinkt. Niet de vraag of iemand ‘aardig’ is, maar of een ander hier nog langs, weg, in, uit kan. Die check hoort vóór het uitstappen, en eigenlijk vóór elke handeling waarmee ruimte wordt bezet: neerzetten, innemen, blokkeren, dichttrekken. Samenleven is geen groot sentiment, maar een reeks micro-correcties die verhinderen dat privé-gemak zich optelt tot gezamenlijke verarming.

    Wie ruimte neemt, neemt verantwoordelijkheid.

  • Achterafprofeten

    Strategische vaagheid is een reputatieverzekering: wie vooraf niets vastlegt kan achteraf altijd gelijk claimen, terwijl degene die wel kiest het risico draagt.

    Toen het eindverslag ‘Ongekend onrecht‘ over de toeslagenaffaire verscheen, was de verontwaardiging terecht. Rechtsstatelijke waarborgen kwamen in het gedrang en de verantwoordelijkheid reikte verder dan de uitvoering.

    De wens om efficiënt te werken en fraude hard aan te pakken leidde tot spijkerharde regels, met weinig ruimte voor maatwerk. De uitvoering functioneerde als massaproces, met een ‘alles-of-niets’-logica, waarbij een administratieve fout al snel als opzet werd gelezen en ouders als fraudeurs werden behandeld.

    Met de kennis van nu lijkt zo’n dossier al snel overzichtelijk. Er is een rapport met conclusies en een woord dat iedereen begrijpt: ‘onrecht’. Wat snel verdwijnt, is de vraag wie werkelijk eerder zijn hand opstak en zei dat het disproportioneel was, met menselijk leed als gevolg.

    Het “Ik zei het toch” is zelden een eerlijke weergave van wat er vooraf is gezegd. Het is reputatiepolitiek: status oogsten zonder vooraf het risico te lopen om ongelijk te krijgen, gezichtsverlies te lijden, relaties te schaden of verantwoordelijkheid te dragen voor een koers.

    Die dynamiek is niet voorbehouden aan nationale trauma’s. Het zit in het alledaagse, waar besluiten klein lijken en duidelijkheid meteen iets kost. Op kleine schaal ontstaat dezelfde verleiding: vaag blijven tot je weet welke uitkomst veilig is, in vergaderkamers, projectgroepen en appgroepen. Er is altijd iemand die later triomfantelijk stelt: “Ik heb het je toch gezegd.” Als je terugspoelt, vind je vaak geen duidelijke waarschuwing en al helemaal geen alternatief plan.

    Twee magische formules spelen hierbij de hoofdrol. Soms is twijfel oprecht, maar hier gaat het om twijfel als afdekking. “Ik weet niet zeker of dit zo gaat werken.” En “Het zou kunnen.” Ze klinken bescheiden, bijna verstandig. Ze laten ruimte voor complexiteit en nuance, en voor het idee dat niemand de toekomst kan voorspellen. Maar juist omdat ze zo elastisch zijn, worden ze vaak gebruikt als de perfecte sluiproute naar achteraf gelijk.

    Die twee korte zinnen zijn strategisch goud, omdat ze elke uitkomst veiligstellen. Gaat het mis, dan wordt de voorzichtige twijfel later een waarschuwing. Gaat het goed, dan wordt de aarzeling omgekat tot een kritische steunbetuiging vooraf. De ambitieuze spant een vangnet van voorbehouden. En met dat vangnet kan hij na afloop doen alsof hij het al bij aanvang volledig overzag.

    Wie vooraf wel een duidelijke positie inneemt, staat daartegenover: iemand die niet schuilt achter een onderbuikgevoel, maar vooraf kleur bekent. Door te zeggen wat je wilt, wat het kost en wat je draagt als het misgaat. Hij is de enige die naderhand echt kan verliezen; alleen een uitgesproken positie kan later als juist of onjuist worden beoordeeld. Alleen een concreet voorstel kan mislukken. Alleen wie vooraf kleur bekent, kan worden afgerekend of beloond.

    De achterafprofeet ontwijkt het werkelijke risico. Hij riskeert geen gezichtsverlies of politieke schade, maar strijkt wel met het krediet. Wie vooraf wél duidelijk is, krijgt de rekening of de gladiolen.

    Daarom loont vaagheid: winst zonder risico. Wie ermee wegkomt wekt de suggestie van scherpzinnigheid en schuift vanzelf op in de pikorde. Zo pleit hij zichzelf vrij, terwijl hij impliciet suggereert dat anderen nalatig waren. Achteraf gelijk claimen is een sollicitatie voor leiderschap.

    Dat het zo vaak overtuigend klinkt, komt ook doordat ons brein meewerkt. Hindsight bias is de neiging om gebeurtenissen achteraf voorspelbaarder te ervaren dan ze waren: het ‘altijd-al-geweten’-effect. Zodra de afloop bekend is, lijken de vooraf bekende onsamenhangende details ineens een sluitend verhaal te vormen. Het onoverzichtelijke ‘toen’ wordt overschreven door het heldere ‘nu’. Dat gaat zo: je herinnert je vooral wat in het nieuwe verhaal past, en vergeet hoe echt de twijfel was, hoe reëel de alternatieven waren en hoe weinig tastbaar het scenario eerder was. Dat is soms zelfs nuttig. Maar het is óók selectieve reconstructie die neerkomt op geschiedvervalsing.

    Juist daarom is het nuttig om één scheidslijn scherp te trekken. Niet tussen slim en dom, maar tussen vastleggen en meebewegen. Tussen iemand die vooraf zijn handen in het vuur durft te steken, en iemand die met voorbehouden strooit om zich later gelijk toe te eigenen. Succes heeft veel ouders; mislukkingen worden pas laat geadopteerd. De voorbehoudtruc is een manier om wel met de eer te strijken bij succes en géén voogd te worden van een fiasco.

    De remedie is niet moreel, maar praktisch. Maak vaagheid duurder op het moment dat ze wordt uitgesproken: “Welke keuze maak jij dan?” Als iemand twijfelt, vraag: “Onder welke voorwaarden ben je voor optie A, en wat is je stopcriterium?” Leg vast wie was voor, wie was tegen, waarom. En als iemand na afloop begint met “Ik zei het toch”, vraag dan niet om volume maar om precisie: “Waar staat dat precies?” Niet als vernedering, maar als discipline. Je trekt het gesprek weg uit theater en terug naar verantwoordelijkheid.

    Wie ‘achteraf gelijk’ als strategie accepteert, organiseert dezelfde perverse prikkel als op systeemniveau: iedereen wil de schijn van scherpte, niemand wil de last van kiezen. Karakter toon je niet door na afloop gelijk te claimen, maar door vooraf te durven zeggen wat je vindt, en het risico te dragen dat je ongelijk hebt. Anders is het niet meer dan zelfrechtvaardiging of een plat statusspel.

    Wie status wil oogsten uit voorspellingen, moet zich eerst durven vastleggen.

  • Toetssteen

    Op 18 december 2025 maakte de gemeente Eindhoven bekend dat de toegang tot openbare AI-tools voor medewerkers is geblokkeerd. In een steekproef (23 september–23 oktober 2025) werden 2.368 uploads naar openbare chatbots gevonden. Daar zaten ook documenten met persoonsgegevens tussen; vanaf eind oktober mogen medewerkers alleen nog Copilot gebruiken binnen de gemeente-omgeving. Dat is verstandig – of beter: onvermijdelijk.

    Diezelfde gemeente kan een inwoner aan de balie alsnog afwimpelen met: “Dat kan niet vanwege de AVG.” Dat contrast is pijnlijk, maar tegelijkertijd leerzaam.

    Wanneer organisaties ‘de wet’ inzetten als dooddoener, verschuift de afweging van argumenten naar gemakzucht – met een juridisch sausje. Een inwoner vraagt: “Ik wil inzage in alle gegevens die de gemeente over mij heeft in het sociaal domein.” De medewerker leunt achterover, alsof het verzoek besmettelijk is. “Dat mogen wij u niet geven, dat mag niet van de AVG.” En dan klapt het gesprek dicht. Niet door een regel, maar door een formule: klaar, volgende. De wet is dan geen norm die je samen hanteert, maar een sluitknop die het gesprek afhandelt.

    Dergelijke zinnen worden regelmatig gebracht als afsluiting. Ze klinken objectief, alsof er geen opties meer zijn: “Dat moet van compliance.” “Het mag niet van de wet.” Wie doorvraagt, krijgt een zucht, een standaardformulering, of het morele verwijt niet te begrijpen hoe gevoelig dit ligt. Juist dan telt precisie. Recht is geen decorstuk; het is publiek gereedschap om macht controleerbaar te houden. Zodra ‘de wet’ een retorische truc wordt, claimt de organisatie het recht als intern eigendom: de burger hoort alleen de uitkomst, maar geen redenering meer.

    Het wringt extra omdat de juridische werkelijkheid zelden zo absoluut is als het gezucht aan de balie suggereert. De AVG blokkeert meestal niet ‘in het algemeen’; hij dwingt tot voorwaarden: wat is de grondslag, en hoe is de toegang afgeschermd? Het ‘recht op inzage’ bestaat juist ook om te kunnen controleren welke persoonsgegevens zijn vastgelegd en hoe deze worden verwerkt. Weigeren kán, maar alleen onder specifieke voorwaarden en met een deugdelijke motivering. Daarom is de Eindhoven-casus leerzaam: privacy fungeert naar buiten als schild, maar blijkt intern soms opvallend poreus. Te streng naar buiten, te los naar binnen: allebei gemakzucht, allebei oncontroleerbaar.

    De AVG is slechts het nieuwste toneel. Banken hebben er hun eigen variant van, met antiwitwasregels. Er zijn situaties waarin een bank moet ingrijpen als risico’s reëel zijn. Maar veel vaker gaat het om beoordelingsruimte die dichtslibt door risicoaversie en auditproof denken.

    Aan de klantkant klinkt dat graag als voorschrift: “Het moet van de Wwft.” Terwijl De Nederlandsche Bank op 17 december 2025 schreef dat bij klanten met een laag witwasrisico meer proportionaliteit en maatwerk mogelijk zijn, maar dat banken belemmeringen ervaren waardoor maatregelen zwaarder uitvallen dan nodig.

    En als het niet ‘de wet’ is, dan is het ‘de techniek’. “Dat kan technisch niet.” Wie ooit met een helpdesk sprak, herkent de toon: alsof het systeem een natuurwet is.

    In werkelijkheid is ‘technisch onmogelijk’ vaak dit: ooit was het logisch, nu krampachtig bewaakt door scripts, KPI’s en doorlooptijd. Het is de bureaucratische variant van “Computer says no”, niet eens kwaadaardig bedoeld, maar vooral gemakzuchtig. De uitzondering past niet in de doorlooptijd, dus wordt die uitzondering herdoopt tot ‘ongeoorloofd’.

    Het tegenargument verdient aandacht: regels zijn complex, de frontoffice is zelden juridisch geschoold en standaardiseren voorkomt fouten – nuance kost tijd.

    Bovendien kunnen burgers ook strategisch druk zetten, traineren of wensen verwarren met rechten.

    Maar juist daarom is het onacceptabel om ‘de wet’ als rookgordijn te gebruiken. Wie zich beroept op een norm die voor iedereen geldt, moet die norm kunnen aanwijzen, of ten minste eerlijk zeggen dat het beleid is, óf een systeemkeuze, óf risicomijding.

    Wie dat accepteert, aanvaardt dat regels niet meer hoeven te kloppen – alleen nog hoeven te werken. Daar kantelt het: van gelijk halen naar onderbouwen. Niet met boosheid of dreiging, maar met één simpele vraag die de werkelijkheid weer scherp maakt: “Waar staat dat dan?” Niet als brutaalheid, maar als uitnodiging tot precisie.

    Die vraag dwingt tot één van drie vormen van eerlijkheid: (i) het staat werkelijk in een artikel of voorschrift, met vindplaats; of (ii) het is beleid, met een route om het aan te vechten; of (iii) het is een systeembeperking, met het best mogelijke alternatief. Elk van die drie eerlijke antwoorden is al beter dan de dooddoener: “Het mag niet!”

    Publieke controle verdwijnt zelden in één dramatische klap. Hij verschraalt door kleine zinnen die niet meer hoeven te kloppen, omdat niemand ze nog laat toetsen. Daarom is de praktische oproep simpel en zonder opsmuk: wijs het artikel, de grondslag of de regel aan.

    Tegenmacht begint bij een toetssteen. Stel de vraag: “Waar staat dat dan?”

  • Quotegezag

    Een quote met een markante naam eronder is zelden een gedachte op eigen benen; het is gezag dat zich als argument verkleedt.

    Je ziet het in sierlijke typografie boven een vrolijke stockfoto: “Ik heb het nog nooit gedaan, dus ik denk dat ik het wel kan.” – Pippi Langkous. Het is een bekende misser: Astrid Lindgren heeft dit nooit geschreven. Dat Pippi Langkous dit niet heeft gezegd, is een detail dat vooral hinderlijk is. Wie corrigeert, is de stoorzender.

    Iemand heeft een keer iets bedacht dat ‘klinkt als Pippi’ en haar naam erbij geplakt. Het fluisterspel van het internet doet de rest. De uitspraak duikt op in trainingen, presentaties, schoolmuren en – als je pech hebt – zelfs in semi-officiële contexten waar je hoopt dat iemand een bron controleert. Het wordt een rondzingende prestigesticker. Niet omdat het iets bewijst, maar omdat het meer gewicht krijgt zodra je er een beroemdheid aan hangt.

    Het punt is dat een quote zelden alleen een mooie zin is. Het is vaak een vermomd argument. Niet: “Dit is waar, omdat het logisch is,” maar: “Dit is waar, omdat iemand die je respecteert het gezegd heeft.” Dat is geen nuanceverschil. Het is de drogreden van het gezagsargument: inhoud maakt plaats voor status. Waar Dickens in The Pickwick Papers (1836) een hele scène nodig had om een personage ontwapenend overmoedig te laten zijn, doen wij het met één regel en één naam: klaar. Het scheelt een hoop leestijd en vooral denkwerk; het voelt dan toch alsof iets is onderbouwd.

    En ja, die Pippi-gedachte is in de context van een kinderboek sympathiek. Branie werkt als literair motorblok: het kind dat zich niet laat intimideren door volwassenen, conventies en angst. Maar zet dezelfde zin in een serieuze context, dan beginnen de waarschuwingslampjes te knipperen. “Ik heb het nog nooit gedaan” is in het echte leven vaak precies de reden om te oefenen, begeleiding te zoeken, risico’s te wegen. Als duwtje bij iets onschuldigs is het prima. Als rechtvaardiging voor beslissingen met maatschappelijke consequenties is het ronduit roekeloos.

    De draai komt wanneer je beseft dat het echte probleem niet de onjuiste toeschrijving is, maar het doel ervan. Een bekende van mij gebruikte regelmatig een andere zin om een discussie af te sluiten: “Wie jong is en niet links heeft geen hart; wie oud is en niet rechts heeft geen hersenen.” Steevast met de verwijzing naar Churchill. Dat geeft het meteen het aura van een staatsman. Later bleek die verwijzing helemaal niet te kloppen. En dat toont het mechanisme in zijn pure vorm: het ging niet over idealisme en leeftijd, maar om het doordenken af te kappen met geleende autoriteit.

    Daar kun je tegenin brengen dat quotes juist helpen. Ze destilleren ervaring en maken abstracte lessen hanteerbaar. Je onthoudt een zin nu eenmaal beter dan een paragraaf. En eerlijk is eerlijk: wie maalt erom of Lindgren het letterlijk zo opschreef, als precies die oneliner iemand over zijn drempelvrees helpt? Dat is een verdedigbare gedachte. Niet alles hoeft een voetnoot te hebben om praktisch bruikbaar te zijn.

    Dat gaat goed totdat de quote niet slechts als motivatie of illustratie geldt, maar als argument wordt ingezet. Dan is de bron geen bijzaak maar de hefboom die de stelling kracht geeft. Als de zin echt op eigen benen stond, zou een onbekende bron geen probleem zijn. Sterker nog: dan zou ‘onbekend’ juist een kracht zijn, een gedachte zonder krukjes. In de praktijk zien we het omgekeerde. Het label ‘onbekend’ voelt als een tekort, dus wordt er een beroemdheid opgeplakt: Pippi, Churchill of Mark Twain als waarborg.

    Daarom is factchecken van quotes nuttig. Niet om pedant te kunnen zuchten dat Voltaire of Einstein dat helemaal niet heeft gezegd, maar omdat het je dwingt de redenering zelf te toetsen. Een beroep op gezag werkt als een aanmaakblokje: het vat meteen vlam, maar houdt geen vuur gaande. De conclusie krijg je opgedrongen, maar de route ernaartoe wordt niet inzichtelijk gemaakt.

    De eenvoudige remedie is ongemakkelijk, en precies daarom werkt hij. Denk bij elke quote eerst de naam weg. Haal Lindgren, Churchill en Einstein weg. Laat alleen de zin staan. Stel dan de vragen die sociale media consequent overslaan: Klopt dit eigenlijk wel? En wanneer niet? Onder welke omstandigheden wordt de mooie oneliner (gevaarlijke) onzin? Als je die vragen overslaat, dan ben je niet geïnspireerd; dan ben je geautoriseerd. Zo’n legitimatie is hooguit rugdekking; begrip levert ze niet.

    Een quote mag inspireren; als bewijs is hij verdacht.

  • First!

    Een week geleden besloot ik een blog te starten. Op zaterdag 27 december 2025 heb ik daarom een WordPress-site opgezet. Ik heb nog geen flauw idee hoe alles werkt, en juist dat is de charme: ik vind het leuk om iets nieuws te leren. Het is een sprong in het diepe; al spartelend leer ik zwemmen. Als je mijn zwemlessen wilt volgen: kijk gerust rond.

    Ik wil beter leren schrijven en proberen mijn meanderende geest te beteugelen – of in elk geval te stroomlijnen. Al is dat beteugelen misschien een illusie: dat meanderen kan én wil ik niet afleren. Wel wil ik mijn gedachten zo inkaderen dat wat ik publiceer ook echt op zichzelf kan staan: leesbaar, af, en de moeite waard. Fingers crossed.

    Met Thoreau in het achterhoofd:
    “Als je luchtkastelen hebt gebouwd, hoeft je werk niet verloren te gaan; daar horen ze te staan. Leg er nu de fundamenten onder.”
    — Henry David Thoreau, Walden (1854)

    In 2026 ga ik dus proberen dit luchtkasteel van een fundering te voorzien.

    En om die serieuze noot iets lichter te eindigen: de bekende uitspraak die vaak – ten onrechte – aan Pippi Langkous wordt toegeschreven: “Ik heb het nog nooit gedaan, dus ik denk dat ik het wel kan.”

    — eM van de Weeromstuit