Het Ontstaan van Werkelijkheid (v2)
0.1. Voorwoord
De vraag wat werkelijkheid is, is de meest fundamentele zoektocht die we kennen. In de vroegste pogingen begon die zoektocht als mythe en religie, ging verder als filosofie en kreeg een nieuwe vorm in wetenschap.
Opvallend genoeg stellen we die vraag zelden rechtstreeks.
De werkelijkheid is vaak het canvas achter andere vragen. We discussiëren over waarheid, moraal, bewustzijn en het ontstaan van het universum, maar zelden over datgene waar het onderwerp van die discussies op geprojecteerd wordt: wat bedoelen we eigenlijk met ‘werkelijkheid’?
Niet omdat de vraag onbelangrijk is, maar omdat zij te groot lijkt. Te alomvattend, te vaag, te moeilijk; misschien zelfs onbeantwoordbaar. Daarbij komt de veronderstelling dat de vraag vanzelf wordt opgelost zodra we meer weten over de Big Bang, de oorsprong van materie of het ontstaan van leven. Maar zelfs die kosmologische vragen zijn ondergeschikt aan de fundamentelere vraag waarbinnen ze betekenis krijgen.
Er zijn dus talloze redenen om de vraag niet te stellen. Dat maakt het alleen maar interessanter om het toch te doen. Hoe ver kom je als je deze vraag wél serieus neemt?
Ik begin niet met een antwoord, maar met de vraag zelf. Sterker nog: de juiste vraag stellen en definiëren is hier de belangrijkste inzet. Een te grote vraag blijft mistig. Een te smalle vraag geeft een schijnoplossing. Een goede vraag maakt zichtbaar wat je wel en niet bedoelt, welke aannames je meeneemt en waar je grenzen stelt.
Ook de vorm is hier een keuze. Normaal gesproken wordt een voorwoord pas geschreven als het boek klaar is; als laatste. Dit voorwoord is anders: ik schrijf het vóór het schrijven van het ‘boek’. Ik noem het zo omdat ik deze online reeks als boek wil behandelen: met hoofdlijn, opbouw en discipline. Voor de lezer is dit een voorwoord; voor mij is het een leidraad. Dít moet het boek worden, tenzij het gaandeweg dwingt tot herziening.
Het onderwerp spookt al mijn hele leven door mijn hoofd, maar het heeft inmiddels zoveel aspecten en dimensies dat het tijd wordt om ze vast te leggen en te testen op samenhang.
De lezer hoeft geen voorkennis te hebben, maar wel ontvankelijkheid: wees bereid om datgene wat je al zeker weet even te parkeren. Ik zet aannames en gevolgen zo simpel mogelijk in het licht. Iedereen moet het kunnen begrijpen en kunnen bekritiseren. Het is onbevredigend als ideeën zo complex of zo algemeen worden geformuleerd dat de maker zich er altijd achter kan verschuilen. Daarom ben ik expliciet over mijn stappen en voorzichtig met begrippen die ongemerkt menselijk handelen veronderstellen.
Als dit boek iets moet opleveren, is het niet dat je na afloop één definitie hebt waarmee je elke discussie wint. Het is eerder dat je beter gaat zien wat er bedoeld wordt als het begrip ‘werkelijkheid’ wordt gebruikt. Gaat het om de buitenwereld? Om ervaring? Om sociale norm? Om model en representatie? Wie dat onderscheid kan maken, raakt minder snel verstrikt in woorden die doen alsof de discussie al beslist is.
De werkelijkheid is onontkoombaar: zij dringt zich aan je op. Maar ook het omgekeerde geldt. Mensen dringen hun werkelijkheid ook aan anderen op. Die invloed is niet gelijk verdeeld. In de sociaal-maatschappelijke werkelijkheid gelden andere krachten dan in de natuurkunde. Sommigen hebben een onevenredige invloed op wat anderen als werkelijk ervaren.
Ik nodig je uit om commentaar te leveren. Niet om een discussie te voeren om de discussie, maar om de vraag te testen: waar is zij te breed, waar te smal en welke definities of afbakeningen nodig zijn om zinnig over ‘werkelijkheid’ te spreken. Daar begint het.