De Weeromstuit

Tag: processtrategie

  • Polderen in de rechtszaal

    Waarom ‘redelijkheid’ soms je grootste tegenstander is

    De procedurele werkelijkheid duwt regelmatig richting schikking. Dat wordt tijdens comparities en mondelinge behandelingen concreet: de zaak moet hanteerbaar worden, onzekerheid moet omlaag en ergens moet een knoop worden doorgehakt. Die pragmatische druk hoeft niet cynisch te zijn; die kan ook verantwoordelijk zijn. Maar voor de partij met het sterkste juridische gelijk betekent het dat je niet alleen tegen je wederpartij procedeert, maar ook tegen de zuiging naar ‘een oplossing waarin niemand volledig verliest’.

    Veel mensen zijn grootgebracht met het idee dat conflicten uiteindelijk oplosbaar zijn als je maar lang genoeg praat, nuanceert en elkaar een beetje tegemoetkomt. Dat is het poldermodel op z’n vriendelijkst: niemand krijgt alles, iedereen houdt iets over. Wie veel procedeert, herkent iets vergelijkbaars in de rechtspraktijk. Niet als expliciet doel (‘de rechter móét beide partijen gelijk geven’), maar als terugkerend patroon: de rechter zoekt niet zelden naar een uitkomst die het conflict beëindigt, verdedigbaar is en maatschappelijk aanvaardbaar voelt. En precies dáár zit een spanning die je niet moet onderschatten.

    Het ongemakkelijke punt is dit: zelfs met een juridisch sterke zaak kan ‘redelijkheid’, gevoed door open normen, ruimte creëren voor een ‘tussenoplossing’ waarin de wederpartij toch iets krijgt. De rechter doet dat zelden uit onwil, maar omdat hij moet beslissen met onvolledige informatie: de feiten zijn rommelig, het procesdossier is onvolledig en proportionaliteit biedt houvast.

    Wie wil voorkomen dat ongelijk toch een beetje gelijk wordt, moet daarom niet alleen gelijk hébben in praktische én juridische zin, maar het ook zó presenteren dat ‘redelijke middens’ niet aantrekkelijk of zelfs niet beschikbaar zijn.

    Waarom de rechter vaak richting het midden wordt getrokken

    Rechtspraak is geen wiskunde. Weinig dossiers lenen zich voor een zuiver ja of nee. Zelfs wanneer de rechtsregel helder is, zijn de feiten dat zelden. Getuigen kunnen onbetrouwbaar zijn, e-mails zijn vatbaar voor meerdere uitleg, afspraken zijn mondeling gemaakt, administratie is onvolledig en emoties kleuren alles. In die mist is ‘redelijkheid’ een houvast. Het Nederlandse privaatrecht kent bovendien open normen die uitnodigen tot proportionaliteit, zoals ‘redelijkheid en billijkheid’ en matigings- en toerekeningsregels. Die instrumenten zijn bedoeld om harde uitkomsten te verzachten waar dat gerechtvaardigd is. Maar die normen hebben een bijwerking: wie geen sterke hoofdregel heeft, kan toch proberen te landen op een zachte uitzonderingsgrond.

    De misvatting: de rechter wil iedereen een beetje gelijk geven

    Dit misverstand is nuttig: rechters ‘willen’ niet per se een Salomonsoordeel. Ze willen wel een beslissing die in het recht past en uitlegbaar is. Alleen: als het dossier ruimte laat, is een gematigde uitkomst vaak makkelijker te motiveren dan een harde afwijzing. Zeker wanneer er aan beide kanten iets te zeggen valt, of wanneer totaalverlies maatschappelijk onrechtvaardig oogt. Dan ontstaat het poldermoment: niet omdat het recht dat dicteert, maar omdat het dossier het toelaat.

    En dat is de kern. Niet de redelijkheid van de rechter is het probleem, maar de kwetsbaarheid van de partij met het sterkste gelijk voor die redelijkheid. Als die deur openstaat, wordt het midden al snel aantrekkelijk.

    Redelijkheid als vluchtroute

    Een tegenwerping is logisch: open normen en matiging zijn juist bedoeld om onrecht te corrigeren. Ze voorkomen dat harde regels onredelijk uitpakken in uitzonderlijke situaties. Als je het besliskader te strak trekt, kan je de menselijke maat wegduwen en verander je het recht in een rekenmodel.

    Maar dat is niet het punt hier. Het punt is dat open normen geen neutrale ‘bonusruimte’ zijn waar een juridisch zwakke zaak automatisch op mag landen. Als er een uitzondering wordt ingeroepen, moet die gedragen worden door concrete feiten en een herkenbare maatstaf. Anders wordt redelijkheid geen correctie, maar een vluchtroute.

    Hoe je voorkomt dat ongelijk toch een beetje gelijk wordt

    Er zit nog een praktische consequentie aan dit alles: het midden dichtschrijven kost disproportioneel veel werk. Het is relatief eenvoudig om de hoofdklacht te bestrijden. Het is aanzienlijk meer werk om ook alle ‘beetje wel’-varianten te ontzenuwen, omdat je dan elke vluchtweg, omweg en insinuatie vooraf moet zien aankomen en juridisch moet dichttimmeren.

    Wie wil voorkomen dat de wederpartij iets toegekend krijgt, moet het midden uit het dossier schrijven. Niet met retoriek, maar met drie vormen van discipline: kader, feiten en narratief.

    Kader: maak de hoofdregel onontkoombaar en sluit de vluchtroutes af. Breng de zaak terug tot een simpele kernvraag waarop de rechtsregel hard is. Hoe minder bijzin, hoe beter. ‘Was er een overeenkomst?’ ‘Is er tijdig geklaagd?’ En behandel daarna de verwachte vluchtroutes niet als bijlage, maar als hoofdfront. Leg uit waarom dit geen uitzonderingssituatie is. Benoem waarom matiging hier juist onredelijk zou zijn, bijvoorbeeld omdat het voorspelbaarheid ondermijnt, opportunisme beloont of het contractuele risico verschuift.

    Dat betekent niet dat je nooit een terugvaloptie moet hebben. Het punt is dat je niet het ongedefinieerde ‘midden’ moet laten bestaan waar de rechter zelf iets in kan vullen. Als je een terugvaloptie wilt, definieer die zelf smal en controleerbaar, als een bewuste subsidiaire route die nog steeds past binnen het besliskader.

    Feiten: disciplineer het dossier en maak het midden onwerkbaar. Redelijkheid gedijt op onzekerheid. Dus: tijdlijn, stukkenlogica, consistente terminologie, één verhaal. Niet meer argumenten, maar minder ruis. Maak vervolgens expliciet waarom een compromisuitkomst juridisch of praktisch niet functioneert. Bijvoorbeeld omdat het intern tegenstrijdig wordt (‘als A, dan ook B’), omdat het een perverse prikkel creëert, of omdat het afbreuk doet aan een noodzakelijke norm. De rechter hoeft niet overtuigd te worden dat jouw positie sympathiek is; hij moet inzien dat ook het midden geen stand houdt.

    Narratief: neutraliseer sympathie en wees hard over grenzen. Wie inhoudelijk zwak staat, speelt vaak op billijkheid en gevoel. Als jij alleen reageert met ‘maar het recht zegt’, blijft er ruimte voor een redelijke correctie. Neutraliseer dat door het systeemargument expliciet te maken: wie betaalt de rekening, en waarom is dat juist? Laat zien dat generaliseren precedentwerking heeft en een uitnodiging wordt voor vergelijkbare beroepen. En let op je eigen concessies. Natuurlijk moet je eerlijk blijven, maar eerlijkheid is niet hetzelfde als je eigen positie ondergraven. Elke concessie kan veranderen in een opstapje naar een polderuitkomst.

    De paradox: je moet redelijkheid juist expliciet maken

    Als je je tegen ‘de redelijkheid van de rechter’ wilt wapenen, helpt het om redelijkheid niet te vermijden, maar te claimen. Juist omdat redelijkheid soms echt moet corrigeren, moet je laten zien waarom die correctie hier niet aan de orde is. Niet door te zeggen dat je ‘redelijk’ bent (dat zegt iedereen), maar door te laten zien dat precies jouw uitkomst de redelijke uitkomst is omdat zij consistent is met het systeem: voorspelbaarheid, gelijkheid van gevallen, contractsvrijheid, bescherming tegen opportunisme, bewijslastverdeling. Dan wordt jouw harde uitkomst niet hard, maar noodzakelijk. En de wederpartij staat dan niet meer voor ‘een menselijk verhaal’, maar voor een poging om via sentiment te krijgen wat juridisch niet gedragen wordt.

    Conclusie

    Het Nederlandse rechtssysteem is geen onderhandeling, maar het kent wel polderdruk: als het dossier ruimte laat, wordt een gematigde, uitlegbare middenoplossing verleidelijk. Wie wil voorkomen dat ongelijk toch gedeeltelijk gelijk wordt, moet dus niet alleen gelijk hébben, maar de omstandigheden creëren waarin een middenuitkomst juridisch en praktisch onaantrekkelijk is. Dat is geen cynisme; het is procesrealiteit.

    In de rechtszaal wint niet alleen wie gelijk heeft, maar wie de regie houdt over wat nog als ‘midden’ kan gelden.

  • De kosten van gelijk (2): van symptoom naar escalatie

    Geld is de rekeneenheid. Omdat de proceskostenvergoeding meestal volgens een vaste tabel wordt berekend, blijft een deel van de rekening vrijwel altijd liggen waar hij valt, en verschuift ‘gelijk’ naar ‘volhouden’.

    In een dossier begint het klein en krijgt het gewicht door optelsom.

    Het nakostenbriefje als symptoom

    Je krijgt een brief. Niet over de kern. Over EUR 131 aan ‘nakosten’. Een klein bedrag met een groot effect. Het is officieel, het is genummerd, en het klinkt alsof het vanzelf gaat: eerst dit, dan meer. Je voelt hoe een conflict verschuift. Van ‘wie heeft gelijk’ naar ‘wie krijgt de rekening’. Wie het bedrag ziet, ziet vooral dat er een teller bestaat. En dat iemand hem kan laten lopen.

    Het perspectief van de eiser: gelijk kan duur zijn

    Neem de partij met een legitieme claim. Wie schade heeft, nakoming wil, of een grens wil trekken, wil eigenlijk maar twee dingen: zekerheid en een einde. Die partij kan inhoudelijk sterk staan en toch rationeel kiezen voor minder dan zij meent te verdienen. Zij hoeft niet te twijfelen aan haar gelijk. Zij ziet haar eigen kosten niet volledig terug en tijd brengt ook kosten mee. Hoe langer het duurt, hoe meer het conflict zich aan het leven hecht. Overleg met de advocaat, het verzamelen van stukken, het steeds opnieuw uitleggen wat er speelt, het wachten op termijnen en reacties. De zaak gaat niet alleen over recht. Zij wordt een tweede agenda.

    Vooral bij kleinere vorderingen wordt dat voelbaar. Als de opbrengst beperkt is en de kosten onvoorspelbaar zijn, ontstaat een keuze die in geen wetboek staat: het recht laten rusten of er geld achteraan gooien. De wederpartij hoeft niets illegaals te doen om te winnen. Stilzitten kan genoeg zijn. Doorprocederen is voor jou een slechte investering, ook zonder gelijk aan de overkant. Dan wordt het civiele proces een filter: niet alleen op wie gelijk heeft, maar op wie het zich kan permitteren om gelijk te krijgen.

    Het perspectief van de wederpartij: taal, timing en informatie

    Daartegenover staat de professionele wederpartij, de partij die vaker procedeert dan de ander. Grote organisaties, verzekeraars, incassopartijen en andere vaste procespartijen kennen de staffels, de praktijk van matiging en de gewoontes van de zittingszaal. Zij weten wat een brief ongeveer waard is. Zij weten ook welk soort taal bij leken effect heeft. ‘Proceskosten’, ‘kostenveroordeling’ en ‘u draait op voor alles’ klinken als een sneeuwbal die vanzelf groter wordt. Juridisch is het zelden zo simpel. Psychologisch is het simpel genoeg.

    Kostendreiging krijgt pas echt kracht door informatievoorsprong. Wie dagelijks procedeert, leest een kostenparagraaf als een schema. Wie dat niet doet, ziet vooral een afgrond. De dreiging werkt vooral doordat zij slecht begrepen wordt; de bedragen hoeven niet eens extreem te zijn. En waar de lezer niet kan rekenen, kan de schrijver sturen. De taal wordt dan niet gebruikt om te informeren, maar om te overweldigen.

    Dat effect wordt vergroot door de dubbelzinnigheid van buitengerechtelijke incassokosten. In veel consumentenzaken bestaat een traject waarin, na een formele aanmaning met termijn, incassokosten kunnen worden gevorderd. Voor niet-ingewijden is de nuance snel weg. De boodschap blijft hangen: ‘u bent nu al kosten verschuldigd’. Redelijkheidstoetsen, staffels en de vraag wat er feitelijk is gedaan verdwijnen achter de suggestie van een oplopende teller. Als iemand de regels kent, kan die persoon die suggestie doseren: precies genoeg om het plausibel te laten voelen, te weinig om het toetsbaar te maken.

    Er is nog een tweede mechanisme. Kosten krijgen een ander label. Vandaag worden kosten gepresenteerd als ‘incasso’ en morgen als ‘voorbereiding’, en overmorgen als ‘proces’. In handelsgeschillen geldt bovendien een eenvoudige gedachte: dubbele kosten tel je niet dubbel (art. 241 Rv). Voor veel mensen is het verschil tussen ‘voorbereiding’, ‘incasso’ en ‘proces’ geen schema, maar een stapel labels. En waar labels onduidelijk zijn, winnen suggesties het van regels.

    Spiegelvariant: het kostenstelsel als schild

    Tot hier lijkt het alsof druk vooral van boven naar beneden werkt: de grote partij intimideert de kleine. Dat gebeurt. Maar er bestaat ook een spiegelvariant die veel mensen pas laat zien. De schuldeiser die kosten opvoert om betaling af te dwingen is bekend. Minder zichtbaar is de schuldenaar die de wederpartij juist uitnodigt om te dagvaarden, omdat die stap tijd en geld kost en de extra opbrengst onzeker is. Dan wordt het kostenstelsel een schild. De andere partij moet kiezen: doorzetten of afboeken, ook als de zwakkere partij inhoudelijk niet sterker is. Zelfs met gelijk aan je kant kan de uitkomst financieel tegenvallen.

    Hoger beroep: tweede ronde, dubbel risico

    Daar komt hoger beroep bij. In theorie is hoger beroep een controlemechanisme. In de praktijk werkt het vaak als kostenverdubbelaar. ‘Dan gaan we in hoger beroep’ is daarom een zin met gewicht. Zelfs als de kans op succes beperkt is, verplaatst die zin de horizon. Het betekent opnieuw advocaatkosten, opnieuw tijd, opnieuw risico dat je wint en toch betaalt. Hoger beroep is soms een legitieme correctie op een verkeerd vonnis. Soms is het een strategisch signaal: ik wil nog wel een ronde betalen, jij ook?

    ‘Kapot procederen’: begrensd, maar niet onwerkzaam

    Nu komt de vraag op tafel die vaak ongemakkelijk blijft: in hoeverre is een wederpartij in Nederland ‘kapot’ te procederen? Het antwoord is genuanceerd. Het proceskostenstelsel remt volledige vergoeding van advocaatkosten, en dat beperkt de prikkel om eindeloos te escaleren. Tegelijk maakt het stelsel het mogelijk om tijd te kopen, onzekerheid te vergroten en de andere partij te dwingen om eigen middelen te verbranden aan het traject. Wie veel rondes kan financieren, kan de prijs van volhouden verhogen zonder ooit een expliciete dreiging te uiten.

    Wie wil ‘uitprocederen’ doet dat zelden met één groot gebaar. Het is bijna altijd een reeks kleine keuzes die samen één effect hebben. Meer brieven. Meer verweren. Een extra ronde over formaliteiten. Een verzoek om bewijs. Een discussie over producties. Een zitting die wordt aangehouden. Elke stap kan op zichzelf verdedigbaar zijn. Het uitputtende zit in de opeenstapeling. Uithoudingsvermogen werkt als machtsfactor. Wie zich de optelsom kan veroorloven, kan de prijs van ‘volhouden’ verhogen zonder ooit te hoeven zeggen dat het het doel is.

    Tegenargument en antwoord: wanneer kosten gewoon informatie zijn

    Het serieuze tegenargument is dat dit niet per se verkeerd is. Schikken kan partijautonomie zijn: maatwerk, snelheid, behoud van relaties. Een rechter die richting schikking duwt, kan realistisch zijn over de beperkte capaciteit van de rechtspraak en over het feit dat een vonnis zelden ‘het echte conflict’ oplost. En kostenwaarschuwingen kunnen legitiem zijn: wie iemand aanspreekt mag benoemen wat het traject kan kosten. Wie een onterechte vordering krijgt mag de wederpartij confronteren met het risico van doorprocederen.

    Maar precies daar loopt de lijn. ‘Kostenwaarschuwing’ is informatie. ‘Kostendreiging’ is strategie. Het verschil zit niet in het woord ‘kosten’, maar in de verhouding tussen wat gezegd wordt en wat redelijkerwijs te verwachten is, gegeven staffels, matiging, de aard van de zaak en de kans dat kosten volledig worden toegewezen. Als iemand met termen strooit die de ander niet kan plaatsen, ontstaat ‘vrijwilligheid’ die vooral bestaat uit vermijden. Dan is schikken niet langer kiezen, maar wegduiken. En dan is de uitkomst niet alleen een compromis, maar ook een prijs die je betaalt om het risico af te kopen.

    Praktische consequentie: trek de mist uit elkaar

    In zo’n traject helpt het om het gesprek steeds terug te brengen naar concrete posten, normen en scenario’s. Welke kosten zijn reëel, welke zijn retoriek. Wat vergoedt het liquidatietarief waarschijnlijk, en wat blijft eigen rekening. Welke stap is nodig voor inhoudelijke duidelijkheid, en welke stap is vooral druk. En wat doet een tweede ronde met de rekensom. De mist verdwijnt niet vanzelf. Je moet hem uit elkaar trekken, woord voor woord.

    Aan de kant van degene die kosten noemt geldt dezelfde discipline. Als iemand kosten noemt, laat die persoon ook zeggen welke kosten, onder welke voorwaarden en met welke kans. Een dreiging die niet kan worden uitgeschreven in posten is vaak meer retoriek dan realiteit. Een waarschuwing die wel kan worden uitgeschreven is informatie. Dat verschil is de grenslijn.

    Institutioneel is het eerlijker om te erkennen wat het stelsel feitelijk doet: het stimuleert schikking, niet alleen via regels, maar ook via angst voor een rekening die je niet goed kunt duiden. Zodra je dat benoemt, kun je vragen waar de grens ligt tussen waarschuwen en intimideren. En je kunt je afvragen of het wenselijk is dat een systeem dat inhoudelijk gelijk wil beslissen zo vaak de uitkomst laat meeschrijven door uithoudingsvermogen.

    Wie de kosten niet kan doorrekenen, wordt erdoor gestuurd.