De Weeromstuit

Tag: procesrecht

  • Scenario’s winnen op bewijs

    Het mechaniek: aannemelijkheid

    Een rechtszaak is vaak een geformaliseerde keuze tussen twee scenario’s. Partij A presenteert een scenario; partij B een ander. De rechter volgt het scenario dat op beslissende punten het best door bewijs wordt onderbouwd. Wat daarbuiten valt, blijft vaak buiten beeld als bijzaak. Soms verliest iemand niet op ‘waarheid’, maar op aantoonbaarheid.

    Daarom telt wat je meebrengt. De één heeft een verhaal met wat losse stukken; de ander een uitgebreid dossier dat zichzelf kan citeren: mappen, logs, versies, beslissingen, alles met datum en herkomst. Dat verschil geeft voorsprong nog vóór de zaak inhoudelijk begint.

    Dat is ongemakkelijk, maar het is het mechaniek. Het is precies wat een rechter moet doen: onder onzekerheid beslissen. Alleen: wie begrijpt dat de uitkomst vaak een ‘bewijs-gedragen scenario’ is, ziet ook waar de gelijkheid ophoudt. Op papier is het duel gelijk, in het archief niet. En precies daar zitten twee hefboompjes met onevenredig effect.

    De belofte: gelijk op papier

    Iedere procedure begint met een geruststellend uitgangspunt: gelijkheid van procespartijen. Op papier is het een duel met gelijke wapens, een ‘equality of arms’: beide partijen krijgen spreektijd, mogen stukken indienen en reageren, en de rechter hoort dat neutraal te wegen. Dat is het morele fundament van de procedure. Maar precies daar begint de frictie: het verschil zit zelden in de formele opzet en vaak in wat partijen feitelijk kunnen waarmaken.

    Het proceskader staat vast: wetgeving, jurisprudentie, procesreglementen, stelplicht en bewijslast. Het systeem garandeert geen gelijke uitkomst, alleen gelijke toegang tot dezelfde set regels. De vraag is dus wie die ruimte het best kan benutten.

    Twee hefboompjes: scenariokwaliteit en bewijsvoorraad

    Wat je met die speelruimte doet, wordt beslist op twee plekken: in het scenario en in de bewijsvoorraad.

    Scenario: ordening, selectie en juridische kwalificatie

    De eerste factor is zichtbaar. Een goede advocaat of een handige procespartij kan ordenen, selecteren en kaderen. Belangrijker: die kan juridisch kwalificeren. Die kiest niet alleen wát er verteld wordt, maar met welke juridische bril het verhaal gelezen moet worden. Is dit een tekortkoming, of vooral uitleg en context? Gaat het om dwaling, verzuim, bewijslast of bewijsvermoeden?

    Wie die bril goed kiest, maakt van hetzelfde feitencomplex een andere juridische kwestie. Dat is geen retorische truc, maar een kernvaardigheid. Het dossier moet in het juiste juridische vakje passen. Het verhaal moet kloppen in het hoofd van de rechter: met eigen logica, sober en ordelijk. Dat is geen bijzaak. Het is het voertuig waarin het dossier de rechter bereikt; een wankel voertuig haalt zelden de eindstreep.

    Feiten: niet alleen meer laten zien, vooral beter kunnen kiezen

    De tweede factor is minder elegant, maar vaak doorslaggevend: de feitenbasis. Wie een groot archief heeft, kan niet alleen meer laten zien, maar vooral beter selecteren en bewijzen. Mailboxen, boekhouding, memo’s, logs: een voorraadkast van bewijsopties waaruit je exact die stukken trekt die jouw scenario hard maken en dat van de ander zacht. Aan de andere kant zit soms vooral een persoon met herinneringen, een paar losse documenten en wat screenshots. Dat is informatieasymmetrie.

    Bewijs is montage

    Neem een sterrenhemel. Met veel sterren kun je constellaties tekenen en ze achteraf een naam geven; met weinig sterren blijft het bij losse puntjes. Het ‘patroon’ zit dan niet in de hemel, maar in de selectie die je kunt maken.

    Zo werkt bewijs ook. Wie over veel feiten beschikt, kan kiezen, ordenen en verbinden tot een scenario dat precies op de beslissende punten draagt. Wie weinig heeft, moet werken met wat toevallig beschikbaar is en wordt sneller in een hoek geduwd. Daardoor draait een rechtszaak minder om zuivere logica en meer om welke feiten relevant worden en hoe ze worden gemonteerd. De partij met het grootste archief heeft niet automatisch gelijk, maar wel de meeste bouwmaterialen om haar lezing vanzelfsprekend te maken.

    Die informatievoorsprong werkt ook in het verweer. Wie geen ruim archief heeft, leunt sneller op aannames. De ander kan dan één stuk uit de voorraadkast trekken dat zo’n aanname onderuit haalt en daarmee het hele relaas als onbetrouwbaar wegzetten. Eén misser hoeft je overkoepelende punt niet te ontkrachten, maar het tast wel je geloofwaardigheid aan.

    Overvloed vergroot de montagevrijheid; schaarste vergroot het risico dat een verhaal ‘los’ blijft hangen. Het ongemak is dat de uitkomst dan vaak wordt beslist in de selectie: welke feiten als relevant in beeld komen, welke interpretatie ze dragen, en hoe je ze ordent tot een scenario dat op de beslissende punten draagt. Wie die selectie beheerst, kan zijn lezing vanzelfsprekend laten lijken, niet omdat hij per definitie gelijk heeft, maar omdat hij bepaalt wat nog ‘aannemelijk’ oogt.

    ‘Vraag het maar op’ is verdwalen

    Daarom is het refrein ‘vraag het maar op’ vaak een dooddoener. De reflex is dan: er zijn toch middelen om stukken te vorderen? Klopt, maar die veronderstellen precies wat vaak ontbreekt: dat je weet wat je zoekt. Zonder zicht op systemen en interne taal weet je niet welke zoekterm relevant is, welke periode beslissend is, welke map bestaat, of welke logregel betekenis heeft. Je moet gericht vragen terwijl je in het donker staat.

    In bewijsdiscussies heb je grofweg vier soorten ‘weten’: (i) ‘known knowns’ (wat je hebt en kunt aanwijzen), (ii) ‘known unknowns’ (wat je mist maar kunt benoemen), (iii) ‘unknown unknowns’ (wat je mist zonder te weten dat het bestaat) en (iv) ‘unknown knowns’ (wat de ander wel weet, maar jij niet, of wat wel bekend is maar waarvan jij de relevantie niet kunt plaatsen).

    ‘Vraag het maar op’ werkt vooral bij de tweede categorie en loopt stuk op de derde: je kunt niet gericht vorderen wat je niet kunt specificeren, omdat je niet weet dat het bestaat.

    En zelfs als er geleverd wordt, is het zelden een nette overdracht met context. Het loopt uit op discussies over proportionaliteit, privacy, geheimhouding, bewaartermijnen, technische lasten, formats, en de vraag wat een document eigenlijk bewijst zonder context. Soms krijg je een datadump. Je krijgt geen helder dossier, maar een bak losse data. Dan moet je zelf aantonen welke fragmenten tellen.

    Bovendien blijft de samenhang bij de ontvangende partij dunner dan bij de bronhouder. De bronhouder kent het systeem, de gewoontes, de afkortingen, de impliciete hiërarchieën, de ‘normale’ uitzonderingen. Jij krijgt bestanden. De ander heeft het verhaal eromheen.

    Ondertussen lopen termijnen door en gaat de aandacht naar procedureel getouwtrek. Het verhaal van de ander blijft intact, want de lijn is al getrokken en jij bent bezig de grond onder die lijn te reconstrueren.

    Noodverbanden

    Ook omkeringsregels, bewijsvermoedens en sancties bij onvoldoende openheid zijn in dit kader vaak noodverbanden. Ze kunnen het risico verschuiven. Ze kunnen pijn doen. Maar ze leveren je niet het ontbrekende inzicht. Ze vervangen geen samenhangend archief. En bovendien moet je vaak eerst aannemelijk maken dat er reden is voor zo’n correctie. Je moet het gebrek onderbouwen met materiaal dat je niet hebt.

    Slot: gelijk op papier, ongelijk in het archief

    Als je deze dynamiek eenmaal ziet, kijk je anders naar uitkomsten. Dan is de vraag niet alleen wie juridisch gelijk heeft. De vraag is ook wie een scenario kan presenteren dat eruitziet als het enige plausibele scenario. Wie genoeg feiten heeft om de richting te bepalen en uit een grote feitenbasis precies die feiten kan selecteren die het narratief strak maken.

    Vaak wint het verhaal dat op precies de juiste momenten door stukken wordt ondersteund. De procedure geeft beide partijen dezelfde regels. Het archief bepaalt wie ze kan laten werken.

  • Juridische werkelijkheid (v1)

    De zin “Maar zo is het echt gegaan.” duikt in rechtszaken op als laatste poging om de eigen versie van het verhaal door te drukken. De verwarring die dan volgt (“Waarom kijkt u niet naar het geheel?”) komt voort uit een verschil in verwachting. In de rechtszaal gaat het vaak niet om het hele verhaal, maar om iets anders.

    De rechtszaal is geen plek waar dé werkelijkheid wordt gereconstrueerd. Zij is een beslisomgeving die het verleden terugbrengt tot een beperkte set feiten die relevant zijn voor de beslissing. Die feiten komen uit het dossier: wat partijen stellen, wat wordt betwist en wat met bewijs kan worden onderbouwd.

    De rechtszaal spreekt met gezag, terwijl het verhaal zelden compleet is. En toch komt er aan het einde een vonnis, met een werkelijkheid die in nette alinea’s is samengevat. Daarom schuurt het: wat iemand als wezenlijk ervaart, verdwijnt zodra het niet hard genoeg wordt voor het dossier.

    Omdat partijen concurrerende versies van dezelfde gebeurtenissen presenteren, ontstaan er twee elkaar uitsluitende verhalen. Die verhalen worden getoetst aan juridische criteria. Wat resteert is geen volledige historische waarheid, maar een juridisch vastgestelde kern: wat voor de beslissing telt. Die versmalling kan voelen alsof ‘het recht’ tekortschiet, maar ze is onvermijdelijk. Zonder selectie en afbakening zou een zaak niet binnen redelijke tijd en volgens hanteerbare regels kunnen worden beslist.

    De rechter plaatst de vastgestelde feiten in een rechtskader en verbindt er een rechtsgevolg aan. Kort gezegd: de rechter, het feitencomplex, het rechtskader en het rechtsgevolg. Vier filters voordat een vonnis wordt gewezen.

    Filter 1: De rechter wordt wel aangeduid als een ‘black box’: er gaat iets in en er komt iets uit, maar wat er in de box gebeurt blijft grotendeels verborgen. Dat komt niet alleen door het geheim van de raadkamer, maar ook doordat een uitspraak nooit helemaal blootlegt welke relatieve gewichten de rechter aan de afzonderlijke factoren heeft toegekend.

    Alle ingrediënten zijn bekend: de stellingen, het bewijs, de juridische criteria en de relevante omstandigheden. Maar hoe de rechter alles afweegt voordat hij beslist, blijft onbekend. Met dezelfde ingrediënten maakt de ene chef een andere schotel dan de andere. De kern van de black box zit in de weging.

    Filter 2: In het geding wordt het relevante verleden geconstrueerd tot een raamwerk waarbinnen het recht kan optreden. (Het is geen volledige historische reconstructie.) Er ontstaat een parallelle werkelijkheid op basis van wat partijen stellen en betwisten. Beide partijen presenteren een narratief als beschrijving van hun werkelijkheid. Die narratieven worden naast elkaar gelegd en getoetst op bewijs en plausibiliteit. Wat standhoudt, vormt het aannemelijke fundament: het feitencomplex.

    Filter 3: Het rechtskader wordt begrensd door de rechtsgronden die partijen aanvoeren, waar nodig aangevuld met regels die de rechter ambtshalve moet toepassen. Dat vormt de zeef waar het feitencomplex doorheen gaat. Wat resteert, vormt de juridische basis voor de beoordeling.

    Filter 4: De rechter mag in beginsel niet iets anders toewijzen dan door de partijen is gevraagd. Hij beoordeelt vervolgens in welke mate de juridische basis de toewijzing kan dragen: dat is het rechtsgevolg.

    Zet je de vier filters achter elkaar, dan zie je waarom de ‘juridische werkelijkheid’ niet samenvalt met de ‘historische werkelijkheid’. Het recht produceert geen leugen, maar een juridisch bruikbare selectie. Feiten worden niet alleen gevonden, maar ook gevormd. Niet verzonnen, maar gestileerd. Ze worden geknipt op relevantie, geplakt op bewijs, gemeten volgens criteria. Dan krijgen ze gewicht, richting en gevolg. Zo wordt het verleden hard genoeg gemaakt om er een juridische conclusie aan te mogen verbinden. ‘In rechte’ bestaat eenvoudigweg niet wat niet kan worden gewogen.

    Dan is het niet juist om te zeggen dat de rechter ‘de waarheid’ heeft vastgesteld. De rechter heeft vastgesteld wat binnen de beslisomgeving voldoende aannemelijk is geworden om een vonnis te rechtvaardigen. Wie dat inziet, procedeert anders. Hoe het was is slechts een tussenstap naar hoe het in het dossier komt. Hopen dat de rechter het wel aanvoelt helpt weinig; het moet toetsbaar zijn.

    Daarom wint niet wie het ‘echt’ heeft meegemaakt, maar wie het hard krijgt in het dossier.