Naarmate het werk verschuift van kern naar detail, wordt extra inzet minder effectief: steeds hogere kosten voor steeds minder toegevoegde waarde.
De eerste versie van een tekst is een flinke stap: de boodschap wordt zichtbaar. In de tweede ronde wordt het duidelijker. Daarna verschuift het werk van grote ingrepen naar nuance en afwerking. Je verbetert nog wel, maar elk extra uur levert minder winst op. In het vierde uur werk je aan de randen: net iets duidelijker, net iets strakker, net iets mooier. Dat kan nodig zijn, maar twee keer zo lang schaven maakt een toch al redelijke tekst niet twee keer zo goed. Die wordt vooral duurder.
Daarom is kwaliteit duur: de stap van ‘redelijk’ naar ‘goed’ kost disproportioneel veel tijd en aandacht.
Economen noemen dat ‘diminishing returns’. Als je aan één knop blijft draaien terwijl de rest gelijk blijft, neemt de extra opbrengst per stap af. De opbrengst kan nog stijgen, maar elke extra stap levert minder op. Soms slaat het zelfs om: extra inzet gaat dan tegenwerken. Het klassieke beeld is de fabrieksvloer: met een vaste set machines levert de eerste extra bezetting veel op, maar daarna zitten mensen elkaar vooral in de weg.
Het misverstand is dat dit alleen economie is. In het dagelijks leven verklaart het waarom je agenda volloopt zonder dat de uitkomst even hard meegroeit. Bij studeren zie je hetzelfde: extra uren vergroten je begrip, maar twee keer zoveel tijd levert geen cijfer dat twee keer zo hoog is op. Gezondheid werkt net zo: de stap van zeer ongezond naar redelijk gezond levert veel op; daarna wordt de extra winst van verdere optimalisaties steeds kleiner.
Organisaties zijn er dol op om die keuze te verbergen achter activiteit. De eerste euro’s marketing zijn vaak zichtbaar: een website die werkt, een basiscampagne, een heldere boodschap. Daarna wordt het een wedstrijdje bereik najagen, terwijl de extra klant steeds duurder wordt. En toch voelt ‘meer’ als de veilige keuze. Technologie kent dezelfde kromme: de eerste prestatieverbeteringen aan een app zijn spectaculair, daarna besteed je weken aan winst in milliseconden. Je kunt dat verdedigen: in competitieve markten telt elk voordeel en het detail maakt het verschil. Dat klopt. Alleen: zonder gevoel voor afnemende meeropbrengst verandert optimaliseren in ritueel.
Waarom gebeurt dat zo vaak stilzwijgend? Omdat ‘meer’ sociaal veilig is. Meer uren, regels, controle, functies, overleg. Doorgaan voelt als deugd. Het gevolg is dat het verzadigingspunt ongemerkt opschuift. Wie blijft bijsturen op inspanning in plaats van op opbrengst, draait aan dezelfde knop, omdat de beweging zelf een bewijs van ernst is.
Het patroon zie je ook in beleid en recht. Basisregels voor contracten, aansprakelijkheid en mededinging leveren veel winst op, omdat ze voorspelbaarheid creëren. Daarna volgt detail op detail: uitzonderingen, toelichtingen, uitvoeringslasten. De bescherming neemt nog toe, maar steeds minder, terwijl de nalevingskosten blijven oplopen.
Handhaving werkt vergelijkbaar: extra capaciteit pakt eerst het makkelijke werk aan; daarna daalt de winst per extra controle. Soms wordt het zelfs negatief: extra regels of controles kunnen zoveel frictie opleveren dat ontwijken aantrekkelijker wordt dan naleving.
De conclusie is nuchter. ‘Diminishing returns’ is geen oproep om minder te doen, maar om anders te doen. Als de marginale opbrengst daalt, wil je niet automatisch inzet bijplussen, maar een andere factor veranderen: slaap, feedback, samenwerking, hulpmiddelen, of simpelweg een tweede onderwerp dat nog wél een hoog rendement heeft. Bij schrijven betekent dat: niet nog een rondje polijsten, maar één scherpe feedbackronde of een nacht slaap.
De maatstaf is helder. Als iemand zegt: “Nog één rondje”, zeg dan wat die extra stap oplevert vergeleken met de vorige. Kun je dat niet, dan is het geen rendement. Rendement begint waar je durft te zeggen: genoeg, nu iets anders.
Geen concrete winst? Geen extra stap.