“Ik had het toch al gezegd.” Die zin klinkt als een feitelijke herinnering, maar is vaak vooral een effect. Niet omdat mensen massaal liegen, maar omdat herinneringen niet werken als een archief. Zodra de afloop bekend is, reconstrueren we wat we eerder dachten en zagen, precies strak genoeg om het achteraf logisch en bijna onvermijdelijk te laten voelen.
In de bijdrage van afgelopen zaterdag haal ik de ‘hindsight bias’ aan. Die achterafkijk-vooringenomenheid is één manier waarop het geheugen het verleden herschrijft, of liever: de versie die we er later van maken. Dat is geen onschuldige vertekening. Het stuurt reputatie, verantwoordelijkheid en ontaardt soms in discussies over ‘wie er gelijk had’.
In ‘Achterafprofeten’ noem ik dat de voedingsbodem van de achterafprofeet: status oogsten zonder vooraf een helder standpunt te durven innemen. Gelijk claimen, terwijl je eerder hooguit een gevoel had of een opmerking maakte die in meerdere richtingen kon meebuigen.
Voor dit mechanisme bestaan meerdere labels. Hindsight bias heet ook wel ‘kruipend determinisme’, of het ‘Ik-heb-het-altijd-al-geweten’-effect. De American Psychological Association definieert het eenvoudig: na een gebeurtenis overschatten we hoe goed we die hadden kunnen voorzien.
Dat schuiven is zelden opzet. Roese en Vohs beschrijven hindsight bias als een combinatie van drie bewegingen: (a) we passen onze herinneringen aan, (b) de afloop voelt onvermijdelijker, en (c) daarmee ook voorspelbaarder. Het brein maakt het verleden glad, zodat het heden minder rafelt.
Daarom functioneren ‘achterafprofeten’ zo goed. Achteraf gelijk is risicoloos gelijk: je krijgt de beloning zonder de kosten. Wie vóór de uitkomst aarzelde, zich indekte of helemaal niets vastlegde, kan na afloop toch doen alsof de uitkomst vanzelfsprekend was.
Soms zag iemand natuurlijk wél signalen die anderen negeerden. Het probleem is niet voorspellen, maar het verschil tussen toetsbaar en elastisch. Een terugleesbare waarschuwing met reden en consequentie is iets anders dan een vaag gevoel dat iemand achteraf tot bewijs omsmeedt.
Rond de hindsight bias zitten verwante vertekeningen die het effect versterken. Zo laat de ‘outcome bias’ ons de kwaliteit van een beslissing aflezen uit het resultaat, niet uit wat toen redelijk was. De ‘confirmation bias’ zorgt dat we vooral die losse opmerkingen terugvinden die bij de afloop passen. En de ‘narrative fallacy’ knoopt feiten aan elkaar tot een keurig verhaal, waarin toeval en complexiteit verdwijnen.
Rolf Dobelli wijst op hetzelfde mechanisme in onze honger naar nieuws dat direct ‘verklaart’. Het brein wil snel een verhaal dat klopt. In zijn essay ‘Avoid News’ vat hij het scherp samen: “Our brains crave stories that ‘make sense’.” We presenteren het als analyse, maar het is vaak een anekdote met een sluitend plot, precies wat hindsight bias achteraf ook maakt.
Wie daar niet in mee wil, legt vóór de uitkomst zijn gedachten vast, in plaats van erna te gaan bijschrijven. Noteer je verwachting, je onzekerheid en vooral je redenen. Dan kun je beslissingen later beoordelen op basis van de informatie van toen en niet op feiten die pas later bekend werden. En als iemand achteraf zekerheid claimt, vraag dan om de zin van toen, niet om het verhaal van nu. Dat is ook wat in het Duits zo bruikbaar ‘hineininterpretieren’ wordt genoemd: achteraf betekenis in het verleden lezen die er toen niet in zat.
Wie na afloop zegt ‘het moest zo lopen’ laat het mechanisme zien: de verklaring schuift richting onvermijdelijkheid en het geheugen schuift mee.