Categorie: Filosofie

HOW2 – 1.0. Inleiding

Het Ontstaan van Werkelijkheid (v2)

1.0. Deel I – Universum / premenselijk – Inleiding

1. Waar dit deel over gaat

Deel I is een poging om zo sober mogelijk te zeggen wat er bedoeld kan worden met ‘werkelijkheid’ voordat er iemand is om dat woord uit te spreken. Daarom neem ik niet de mens, ervaring of maatschappij als vertrekpunt. Normaal gesproken begint een beschrijving van ‘de werkelijkheid’ bij onze wereld: planeten, leven, mensen, cultuur. In Deel I doe ik het omgekeerde. Ik parkeer al die bekende beelden en vraag: wat bedoel je met ‘werkelijkheid’ als je alleen uitgaat van wat er is en gebeurt, onafhankelijk van onze aanwezigheid? Het is geen kosmologie en geen natuurkundig overzicht. Het is een poging om een minimale conceptuele basis te leggen langs een begrippenlijn van ‘niets’ naar ‘iets’ naar ‘onderscheid’, en zo verder, door die begrippen één voor één te testen.

2. Wat ‘werkelijkheid’ hier betekent

De Introductie onderscheidde vier lagen: de fundamentele, de ervaringsmatige, de maatschappelijke en de theoretische. Deel I stelt de fundamentele (premenselijke) laag centraal; ik scherp het begrip ‘werkelijkheid’ aan voor een wereld-zonder-ons.

In deze context gebruik ik ‘werkelijkheid’ in nauwe zin. Ik bedoel: datgene wat aan onze ervaringen en sociale ordeningen voorafgaat, in de zin dat die ervaringen en ordeningen er niet zouden zijn als dat er niet zou zijn. Maar ik leg niet vast wat dat onderliggende precies is. Ik zeg niet dat het per definitie materie is, en ook niet dat het uiteindelijk bewustzijn of informatie is.

Hier betekent ‘werkelijkheid’ voorlopig: stabiele verschillen, patronen en regelmatigheden. Datgene wat er is en wat ook zonder waarnemer ‘gebeurt’, zonder betekenis, doel of norm. Ik gebruik woorden als ‘proces’, ‘verandering’ en ‘regelmaat’ (en ook ‘gebeuren’) als werklabels; later maak ik expliciet wat ze wél en niet mogen betekenen. Geen ervaringen, betekenissen of instituties: alleen verschillen en structuren.

Dat klinkt abstracter dan onze dagelijkse taal, maar het gaat om processen en patronen die ook zonder organismen optreden. Het betreft het soort dingen dat ook zou blijven gebeuren als die nooit waren ontstaan: veranderingen, instabiliteit en stabiliteit. In dit deel laat ik ‘betekenis’, ‘doel’ en ‘norm’ zoveel mogelijk liggen. Die woorden veronderstellen al een waarnemer met een waardering of een maatstaf.

Deel I legt niet de ‘drager’ vast, maar de minimale structuur die je al nodig hebt voordat je over dragers kunt spreken:
– dat er ‘iets’ is in plaats van helemaal niets;
– dat er verschillen zijn;
– dat er grenzen en patronen kunnen ontstaan;
– dat er volgordes en samenhangen zijn die niet willekeurig lijken.

Je kunt dit zo formuleren: de fundamentele laag is hier een werkterm. Zij betekent ‘datgene dat nodig is om überhaupt over ervaring en maatschappelijke werkelijkheid te kunnen spreken’, niet ‘de ultieme substantie waar alles uit is opgebouwd’.

Kort gezegd: ik leg niet vast of je dit het best als materie, energie, informatie, structuur, veld of iets anders duidt.

3. Wat dit deel bewust niet doet

– Geen kosmologisch verslag. Ik geef geen stap-voor-stap verhaal van Big Bang, inflatie of sterrenvorming. Waar ik zulke thema’s aanstip, doe ik dat ter illustratie, niet als technisch verslag.

– Geen nieuwe metafysische leer. Ik bied geen sluitend systeem over ‘zijn’ en ‘niet-zijn’ dat andere tradities vervangt. En ik geef geen uitputtend filosofisch overzicht van alle posities over tijd, causaliteit en verwante thema’s; ik gebruik die discussies alleen waar ze een stap in de denklijn scherp maken.

– Geen keuze voor een ‘laatste werkelijkheid’. Ik kies in dit deel geen kamp tussen materialisme, idealisme, panpsychisme, informatie-ontologie of andere stromingen. Waar zulke termen langskomen, gebruik ik ze als mogelijke beschrijvingen, niet als beslissingen over wat er uiteindelijk ‘echt’ is.

– Geen verdediging van of aanval op religieuze scheppingsverhalen. Mythen en religieuze tradities komen alleen langs waar ze raken aan de kernbegrippen van dit deel (oerchaos/leegte, scheiding, orde), als spiegel en tegenbeeld; ik geef ze kort en sober weer en ga niet uitweiden in exegese of vergelijkende godsdienst.

– Geen herleiding van alles tot natuurkunde. Dat een premenselijke werkelijkheid mogelijk is, betekent niet dat latere lagen (ervaring, maatschappij) niets dan natuurkunde ‘zijn’. In dit deel breng ik alleen in kaart wat je minimaal moet veronderstellen voordat je daar überhaupt aan toe bent.

Verwacht dus geen alternatief natuurkundeboek, geen nieuw scheppingsverhaal en geen definitieve metafysica. Deel I werkt met een strakke discipline: eerst de minimale stap, pas daarna de vertaling.

4. Denkdiscipline: abstractie met rem

De abstractie in Deel I is geen stijltruc, maar een vorm van zelfbeperking: eerst duidelijk maken welke minimale stap je zet, dan pas de verleiding toelaten om die stap in bekende beelden en voorbeelden te vertalen. Dat is de prijs van één afspraak: ik wil eerst begrippen laten werken zonder dat herkenbare scènes alvast invullen wat ze moeten betekenen.

De discipline in Deel I is: eerst de minimale stap helder krijgen, daarna pas vertalen naar herkenbare situaties. Dat betekent:
– Zinnen zo helder mogelijk formuleren, met expliciete signaalwoorden (“hier stel ik voor…”, “hier veronderstel ik…”, “hier loop ik tegen een grens aan…”). Geen nodeloos ingewikkelde zinnen en geen jargon waar het niet hoeft. Als een technisch woord nodig is, licht ik het meteen toe.
– Zoveel mogelijk voorkomen dat er ongemerkt menselijk handelen of beleving in de begrippen binnenglippen.
– Twijfel en tegenargumenten expliciet opnemen in de tekst, in plaats van ze weg te polijsten. Je hoeft het niet met elke stap eens te zijn om er iets aan te hebben; het traject is ook bedoeld om je eigen tegenwerpingen preciezer te maken.

In de latere delen krijgt deze werktaal pas echt ‘vulling’ (ervaring en maatschappij). Deel I blijft expres bij de minimale gereedschapskist, zodat later ‘concreet’ niet stiekem ‘ononderzocht’ betekent.

5. De begrippenlijn van Deel I

De hoofdstukken van dit deel zijn geordend langs een begrippenlijn, niet langs een tijdlijn. Het gaat niet om “Wat gebeurde er eerst?”, maar om de vraag welke begrippen voorwaardelijk zijn voor andere. De lijn loopt van ‘niets’ naar ‘iets’, van ‘iets’ naar ‘onderscheid’, en zo verder: niet als verslag van hoe het gegaan is, maar als voorstel voor de minimale stappen die nodig zijn om überhaupt over ‘werkelijkheid’ te kunnen spreken.

In ruwe vorm ziet die lijn er zo uit:
– Van ‘niets’ als grensbegrip → naar ‘iets’ als minimaal verschil.
– Van ‘iets’ → naar ‘onderscheid’: er zijn verschillende ‘ietsen’, niet één amorfe massa.
– Van ‘onderscheid’ → naar ‘grens’: een binnen en buiten, een gebied en omgeving.
– Van ‘grens’ → naar ‘vorm’: een patroon dat herkenbaar blijft onder variatie.
– Van ‘vorm’ → naar ‘tijd’: veranderingen en volgordes tussen toestanden.
– Van ‘tijd’ → naar ‘ruimte’: naast-elkaar en tegelijk-bestaan, relaties tussen plaatsen.
– Van ‘ruimte’ → naar ‘orde’ en ‘wetmatigheid’: herhaalbare patronen in hoe dingen zich ontwikkelen.
– Van ‘orde’ → naar ‘schaal’ en ‘complexiteit’: structuren die ingewikkeld genoeg zijn om latere verschijnselen (leven, waarnemers) mogelijk te maken.

Deel I gebruikt deze begrippen niet als afvinklijst, maar als reeks stappen die telkens wordt getest en aangescherpt. In elk hoofdstuk staat één stap centraal. Aan het eind van het deel is er geen ‘systeem’ bijgekomen, maar een set begrippen die helder genoeg is om later opnieuw te gebruiken.

6. Brongebruik in dit deel

Deel I gebruikt drie soorten bronnen als hulpmiddelen om begripsstappen te testen, niet om een verhaal te vertellen. Geen van deze drie krijgt de rol van ultieme scheidsrechter. Waar ze elkaar tegenspreken, is dat geen ‘eindscore’, maar een signaal dat de begripsstap scherper moet worden.

Mythen en religieuze tradities fungeren hier als spiegel en tegenbeeld, en alleen waar ze raken aan de kernbegrippen van dit deel (oerchaos/leegte, scheiding, orde). Veel scheppingsverhalen beginnen met chaos, leegte of een oeroceaan; vervolgens komt er scheiding van licht en donker, water en land, boven en onder.

Zulke motieven zeggen niet rechtstreeks hoe de kosmos ‘echt’ is ontstaan, maar wel veel over terugkerende intuïties en patronen in het menselijk denken over begin en orde. Die gebruik ik als toetssteen: ze helpen zichtbaar maken waar mijn eigen begripsvoorstellen aansluiten en waar ze tegenspraak oproepen.

Filosofie gebruik ik vooral als gereedschap. De vragen waar Deel I om draait zijn al vroeg en grondig uitgewerkt, bijvoorbeeld bij de presocraten en in klassieke discussies over ‘zijn’ en ‘niet-zijn’, en later in debatten over tijd en causaliteit. Ik haal daar niet de doctrine of de historische context uit, maar de functie: zichtbaar maken waar taal zichzelf tegenspreekt (zoals bij ‘niets’), waar een stap meer veronderstelt dan ze zegt, en welke onderscheidingen je eerst móét maken voordat je verder kunt. Af en toe noem ik één of twee namen (bijvoorbeeld Parmenides, Heraclitus, Hume of Kant) als typische sparringpartners om het probleem te markeren, niet om hun systeem uit te rollen en niet om een autoriteit aan te roepen. Ik gebruik wat nodig is om begrippen te preciseren en verborgen aannames zichtbaar te maken.

Wetenschap ten slotte fungeert als waarschuwingssignaal, taalbron en grensbewaker. Als een manier van spreken openlijk botst met wat in grote lijnen bekend is over natuurprocessen, is dat een waarschuwing; wie beweert dat tijd ‘in werkelijkheid’ omkeerbaar is, moet zich verhouden tot elementaire fysica. Wetenschap is ook taalgever: termen als ‘symmetriebreking’, ‘ordeparameter’ of ‘emergentie’ komen alleen in globale vorm langs, en alleen als ze een begripsstap echt verduidelijken. Tegelijk markeert wetenschap haar eigen grenzen: sommige vragen van Deel I liggen buiten het bereik van empirisch onderzoek. Waar empirisch onderzoek ophoudt, zeg ik dat erbij.

7. Wat de lezer van Deel I mag verwachten

Deel I is bedoeld voor lezers die een stuk abstractie verdragen, omdat het je een duidelijker antwoord geeft op de vraag: “Wat veronderstel ik eigenlijk als ik ‘werkelijk’ zeg?” Je hebt geen voorkennis van filosofie of natuurkunde nodig. Wel helpt het als je zinnen desnoods een tweede keer wilt laten passeren en niet direct wegloopt als er geen voorbeeld uit het dagelijks leven wordt gegeven.

Wie alleen Deel I leest, krijgt een taal aangereikt om scherper te zien én te benoemen wat je allemaal al veronderstelt zodra iemand ‘werkelijk’ zegt. Wie ook de andere delen leest, merkt dat dit vocabulaire later opnieuw terugkomt bij ervaring, maatschappij en theorie. Deel I staat niet ‘boven’ de rest en is geen definitief fundament; het reikt een vocabulaire aan dat later terugkomt én opnieuw wordt getoetst wanneer het over ervaring, maatschappij en theorie gaat.

Dit deel levert geen einddefinitie, maar een eerste werkset begrippen. De latere delen zijn de stresstest: als ervaring of maatschappij deze werkset corrigeert, is dat precies de bedoeling. Zonder een eerste, ‘kale’ versie is er onvoldoende basis voor houvast. Juist die zelfbeperking maakt de stappen beter toetsbaar: je ziet waar ik een aanname doe, en dus waar je het kunt betwisten en verbeteren.

8. Vooruitblik op hoofdstuk 1

Het eerste hoofdstuk begint daarom bij een ogenschijnlijk leeg begrip dat zich in onze taal voortdurend als vol gedraagt: ‘niets’. Wat bedoelen we daar eigenlijk mee, en wat gebeurt er zodra we het eigenschappen toekennen? In dat hoofdstuk onderzoek ik wat we doen als we ‘niets’ zeggen, en waarom we toch steeds opnieuw naar dat woord grijpen als we over oorsprong nadenken. Pas als dat beginprobleem scherp staat, heeft het zin om het te hebben over ‘iets’, ‘onderscheid’ en alles wat daarop volgt.

Met die afspraak begint Deel I: niet met een verhaal, maar met minimale stappen die een taal voor ‘werkelijkheid’ overeind houden.

8 februari 2026
HOW2 – 0.2. Introductie
Het Ontstaan van Werkelijkheid (v2)

0.2. Introductie

In het alledaagse leven is er niet één werkelijkheid; er zijn er meerdere. Sommige werkelijkheden trekken zich niets van ons aan. Andere bestaan alleen zolang wij ze samen in stand houden. Dit boek onderzoekt hoe verschillende werkelijkheden zich tot elkaar verhouden.

Dit boek is geen pleidooi voor één school. Het is geen ‘alles is objectief’-benadering en ook geen ‘alles is slechts perspectief’. Ik probeer een route uit te stippelen waarin meerdere intuïties kloppen, afhankelijk van invalshoek en focus.

Dit boek gebruikt drie bronnen: mythen en religies (als spiegel van terugkerende motieven), filosofie (als gereedschap voor begripswerk) en wetenschap (als toets en grensbewaker). In deze introductie koppel ik die bronnen aan een werkdefinitie van ‘werkelijkheid’ en ‘ontstaan’, en aan de opbouw en leesroutes.

1. Een voorlopige werkdefinitie van ‘werkelijkheid’

Dit boek begint niet met één finale definitie van werkelijkheid. Dat zou het eigenlijke werk in de eerste alinea al afsluiten. Toch is een werkbare afbakening nodig om de route te kunnen lopen. Voorlopig gebruik ik ‘werkelijkheid’ als verzamelnaam voor datgene wat ons handelen mede vormt en begrenst.

De vier lagen van werkelijkheid zijn: een fundamentele laag* (wat aan ervaring en maatschappij voorafgaat, zonder uitspraak over de aard ervan), een ervaringslaag (de wereld zoals die verschijnt), een maatschappelijke laag (systemen die een gedeelde of afgedwongen werkelijkheid vormen) en een theoretische laag (wereldbeelden waarmee we grip zoeken op het voorgaande). De theoretische laag is zelden ‘puur’ individueel. Ze is meestal ook een maatschappelijke praktijk, gedragen door taal, onderwijs, disciplines en instituties.

* Met ‘fundamenteel’ bedoel ik hier niet noodzakelijkerwijs ‘materieel’. In deze introductie laat ik expliciet open wat uiteindelijk het meest basale is; ‘fundamenteel’ is hier een werkterm voor ‘datgene dat voorafgaat aan ervaring en sociale ordening’.

Dit boek trekt die lagen niet kunstmatig uiteen, maar zet per deel één dominante laag centraal en maakt zichtbaar welke andere lagen meeliften. ‘Werkelijkheid’ is dus geen codewoord voor één domein, zoals ‘alleen het fysisch meetbare’. Het is een woord met een impliciete vraag: wat bedoelen we hier en nu als we ‘werkelijk’ zeggen?

In de praktijk lopen die lagen voortdurend door elkaar. Een rechter beslist bijvoorbeeld over de ‘feiten’: een maatschappelijk-juridische gebeurtenis. Dat oordeel baseert hij op verklaringen en bewijsmiddelen. Een natuurkundige formule lijkt te gaan over de ‘meest directe’ werkelijkheid, maar is tegelijk een model in een wetenschappelijke praktijk, ingebed in instituties en taal.

2. Waarom ‘ontstaan’?

Het tweede kernwoord in de titel is ‘ontstaan’. Dat kan op minimaal drie manieren worden opgevat.

Ten eerste historisch: er is een ontstaansgeschiedenis van het universum, een geschiedenis van het leven, een geschiedenis van menselijke samenlevingen. In die zin ‘is’ een fysische werkelijkheid ontstaan.

Ten tweede logisch-conceptueel: bepaalde begrippen lijken vóór andere te moeten komen. Je kunt nergens over spreken zonder minimaal te veronderstellen dat er ‘iets’ is. Je kunt niet over ervaring spreken zonder een waarnemer, en je kunt geen rechtssysteem bespreken zonder een idee van mensen, handelingen en gebeurtenissen. In die zin kun je een ontstaanslijn tekenen in begrippen: van ‘iets’ naar ‘onderscheid’, naar ‘grens’, naar ‘vorm’, naar ‘patroon’, naar ‘orde’, naar ‘verwachting’, naar ‘norm’, naar ‘regel’.

Ten derde praktisch: voor individuen en samenlevingen ‘ontstaat’ werkelijkheid opnieuw. Door opvoeding, taal, onderwijs, instituties en ingrijpende gebeurtenissen. Dat is geen grote metafysische claim, maar een nuchtere observatie: wat iemand als werkelijk ervaart, is het resultaat van een lang leer- en selectieproces.

Dit boek beweegt tussen die drie betekenissen, zonder ze te vermengen. Waar ik een logische volgorde bedoel, presenteer ik die niet als natuurkundig verslag. Waar ik een historische lijn aanstip, doe ik dat zonder de pretentie van volledigheid. Waar ik inzoom op individuele of maatschappelijke ontstaansprocessen, benoem ik die expliciet.

‘Ontstaan’ is dus geen romantische mythe van een oermoment, maar een manier om te vragen: welke stappen, op welk niveau, onvermijdelijk zijn om te komen van ‘geen enkele verwoording’ naar de rijkdom aan werkelijkheden waarin we feitelijk leven?

3. Drie bronnen, drie functies

Mythen en religies gebruik ik niet als bewijs, maar als spiegel: ze laten zien hoe mensen al heel lang proberen te spreken over het geheel, over oorsprong, orde en betekenis. Filosofie gebruik ik om begrippen te scherpen en verborgen aannames bloot te leggen. Wetenschap gebruik ik waar ze kan meten, weerleggen en begrenzen. Drie tradities, drie functies: alle drie relevant, geen van drieën zelfstandig voldoende. Samen geven ze meer grip op wat we bedoelen als we ‘werkelijkheid’ zeggen.

Concreet betekent dit het volgende. Als in verschillende mythische tradities steeds weer motieven terugkeren – scheiding van licht en donker, water en land, chaos en orde – dan zegt dat niets rechtstreeks over de kosmos zelf. Het zegt veel over terugkerende patronen in menselijk denken over begin en orde. Zulke patronen gebruik ik als tegenlicht voor mijn eigen begripsvoorstellen.

Filosofie is hier vooral gereedschap om te preciseren en te begrenzen. Bepaalde discussies, bijvoorbeeld over de status van ‘niets’, over tijd, over causaliteit, zijn al zo vaak doordacht dat ik niet doe alsof alles vanaf nul begint. Ik gebruik filosofen niet als autoriteit om een debat te sluiten, maar als sparringpartner. Zij helpen markeren waar taal dubbelzinnig wordt, en waar een redenering meer veronderstelt dan die lijkt te doen.

Wetenschap fungeert hier als waarschuwingssignaal, taalbron en grensbewaker. Natuurwetenschappen richten zich methodologisch op het meetbare en het tastbare. Dat is hun kracht en tegelijk hun afbakening. Wie die afbakening voor de werkelijkheid zelf houdt, verwart methode met wereldbeeld.

4. Soorten uitspraken

Niet alles wat volgt is van hetzelfde type uitspraak. Grofweg zijn er vier typen:
- Beschrijvende uitspraken: analyses van taalgebruik of bestaande praktijken. Bijvoorbeeld: wanneer we ‘niets’ zeggen, behandelen we het vaak toch als ‘iets’.
- Conceptuele voorstellen: definities of kaderzinnen als werkhypothese, niet als dogma. Bijvoorbeeld: werkelijkheid als ‘de zekerheid in ons alledaagse leven op grond waarvan we beslissingen nemen’.
- Modeluitspraken: wanneer ik een ontstaanslijn voorstel (“je kunt de opbouw van werkelijkheid denken als…”) dan is dat een model. Dat is als heuristiek bruikbaar als het veel tegelijk inzichtelijk maakt, niet omdat het ergens ‘opgeschreven’ staat of een wetmatigheid zou zijn.
- Speculatieve uitspraken: sommige stappen zijn niet logisch af te dwingen, maar lijken nodig om verder te komen. Waar ik zo’n stap zet, benoem ik dat.
In elk hoofdstuk is duidelijk welk type uitspraak wordt gedaan om misverstanden te voorkomen. Een modelvoorstel opvatten als empirische claim is even onhandig als een taalanalyse lezen alsof die een moreel oordeel bevat.

5. Abstract begin als discipline

In de eerste hoofdstukken zal de insteek vooral abstract zijn. Dat is geen kille stijlkeuze, maar een zelfopgelegde discipline. Wie het te veel inkleurt, smokkelt via een achterdeur onderdelen naar binnen die je juist probeert te beschrijven.

In Deel I spreek ik over werkelijkheid zonder de mens, de wereld of het universum als een bekend plaatje centraal te stellen. Zodra daar te snel alledaagse voorbeelden of herkenbare scènes bij worden gehaald, sluipt ‘onze wereld’ toch meteen weer als uitgangspunt naar binnen. De abstractie is dus niet bedoeld om afstandelijk te doen, maar om tijdelijk niet op bekende beelden te leunen en eerst te zeggen wat minimaal nodig is, voordat herkenbare voorbeelden het denken al sturen.

In de delen over ervaring en maatschappij wordt de toon concreter. Daar horen voorbeelden, casussen en alledaagse scènes juist wél thuis. Het boek is dus niet overal even abstract; de strengheid aan het begin is een oefening in begripsdiscipline die later opnieuw wordt ingezet, maar dan op andere niveaus.

6. De drie delen van het boek

Het boek is opgebouwd uit drie delen die op elkaar ingrijpen:

Deel I – Universum / premenselijk
Centrale vraag: wat kun je over werkelijkheid zeggen als je mens, ervaring en maatschappij nog helemaal buiten beeld laat? Hier gaat het over minimale begrippen, zoals ‘iets’, ‘onderscheid’, ‘grens’, ‘vorm’, ‘tijd’, ‘ruimte’ en ‘orde’. Mythen en religies, filosofie en natuurwetenschappen dienen hier vooral als spiegel en toetssteen voor die begrippen; filosofische en wetenschappelijke confrontaties zijn daarom in Deel I opgenomen.

Deel II – Ervaring
Centrale vraag: hoe verschijnt werkelijkheid aan ons, en wat gebeurt er met die werkelijkheid doordat wij haar willen, vrezen of verwachten? Hier komen thema’s langs als waarneming, interpretatie, illusies, framing, betekenistoekenning. Psychologie en fenomenologie spelen op de achtergrond mee, maar zo veel mogelijk zonder technisch jargon.

Deel III – Maatschappij
Centrale vraag: hoe wordt werkelijkheid gedeeld, aangeleerd en opgedrongen? Hier gaat het om normen, recht, instituties, media, economie, technologie en alledaagse gebruiken. Wie bepaalt wat ‘normaal’ is, wat ‘feitelijk’ is of welke werkelijkheid in regels en systemen wordt vastgelegd? Dit deel is concreter en raakt direct aan onderwerpen als macht, ongelijkheid en conflict.

De delen bouwen op elkaar voort, maar geen deel heeft het laatste woord. Wel is de volgorde bewust: van het premenselijke, via ervaring en maatschappij, naar de disciplines die het geheel proberen te doordenken.

7. Leesroutes

De meest voor de hand liggende leesroute is lineair, van Deel I naar Deel III. Die volgorde is niet hiërarchisch, maar wel functioneel: begrippen uit Deel I keren terug en worden verdiept. Indien je liever bij Deel II of Deel III begint: lees dan eerst alleen de inleiding van Deel I zodat de volgende delen een context hebben.

Omdat hoofdstukken ook los online verschijnen, zijn ze zo veel mogelijk zelfstandige essays. Elk hoofdstuk stelt een eigen vraag, bouwt een eigen boog op en landt met een duidelijk inzicht of open vraag. Wie alleen een enkel hoofdstuk leest, krijgt dus geen samenvatting van het hele boek, maar wel een gedachtegang over een afgebakend thema voorgeschoteld. Wie het geheel leest, ziet hoe die lijnen op elkaar inhaken. Kernbegrippen keren soms terug, maar niet zonder reden.

8. Reikwijdte van deze introductie

De concrete uitwerking en scherpere definities volgen in de hoofdstukken zelf. Daar wordt zichtbaar wat die abstracte keuzes concreet betekenen. Als je na het lezen van deze introductie weet waar je aan begint en welke pretentie het boek níét heeft, lees je het vervolg met één vaste vraag: welke laag domineert hier?
7 februari 2026
HOW2 – 0.1. Voorwoord

Het Ontstaan van Werkelijkheid (v2)

0.1. Voorwoord

De vraag wat werkelijkheid is, is de meest fundamentele zoektocht die we kennen. In de vroegste pogingen begon die zoektocht als mythe en religie, ging verder als filosofie en kreeg een nieuwe vorm in wetenschap.

Opvallend genoeg stellen we die vraag zelden rechtstreeks.

De werkelijkheid is vaak het canvas achter andere vragen. We discussiëren over waarheid, moraal, bewustzijn en het ontstaan van het universum, maar zelden over datgene waar het onderwerp van die discussies op geprojecteerd wordt: wat bedoelen we eigenlijk met ‘werkelijkheid’?

Niet omdat de vraag onbelangrijk is, maar omdat zij te groot lijkt. Te alomvattend, te vaag, te moeilijk; misschien zelfs onbeantwoordbaar. Daarbij komt de veronderstelling dat de vraag vanzelf wordt opgelost zodra we meer weten over de Big Bang, de oorsprong van materie of het ontstaan van leven. Maar zelfs die kosmologische vragen zijn ondergeschikt aan de fundamentelere vraag waarbinnen ze betekenis krijgen.

Er zijn dus talloze redenen om de vraag niet te stellen. Dat maakt het alleen maar interessanter om het toch te doen. Hoe ver kom je als je deze vraag wél serieus neemt?

Ik begin niet met een antwoord, maar met de vraag zelf. Sterker nog: de juiste vraag stellen en definiëren is hier de belangrijkste inzet. Een te grote vraag blijft mistig. Een te smalle vraag geeft een schijnoplossing. Een goede vraag maakt zichtbaar wat je wel en niet bedoelt, welke aannames je meeneemt en waar je grenzen stelt.

Ook de vorm is hier een keuze. Normaal gesproken wordt een voorwoord pas geschreven als het boek klaar is; als laatste. Dit voorwoord is anders: ik schrijf het vóór het schrijven van het ‘boek’. Ik noem het zo omdat ik deze online reeks als boek wil behandelen: met hoofdlijn, opbouw en discipline. Voor de lezer is dit een voorwoord; voor mij is het een leidraad. Dít moet het boek worden, tenzij het gaandeweg dwingt tot herziening.

Het onderwerp spookt al mijn hele leven door mijn hoofd, maar het heeft inmiddels zoveel aspecten en dimensies dat het tijd wordt om ze vast te leggen en te testen op samenhang.

De lezer hoeft geen voorkennis te hebben, maar wel ontvankelijkheid: wees bereid om datgene wat je al zeker weet even te parkeren. Ik zet aannames en gevolgen zo simpel mogelijk in het licht. Iedereen moet het kunnen begrijpen en kunnen bekritiseren. Het is onbevredigend als ideeën zo complex of zo algemeen worden geformuleerd dat de maker zich er altijd achter kan verschuilen. Daarom ben ik expliciet over mijn stappen en voorzichtig met begrippen die ongemerkt menselijk handelen veronderstellen.

Als dit boek iets moet opleveren, is het niet dat je na afloop één definitie hebt waarmee je elke discussie wint. Het is eerder dat je beter gaat zien wat er bedoeld wordt als het begrip ‘werkelijkheid’ wordt gebruikt. Gaat het om de buitenwereld? Om ervaring? Om sociale norm? Om model en representatie? Wie dat onderscheid kan maken, raakt minder snel verstrikt in woorden die doen alsof de discussie al beslist is.

De werkelijkheid is onontkoombaar: zij dringt zich aan je op. Maar ook het omgekeerde geldt. Mensen dringen hun werkelijkheid ook aan anderen op. Die invloed is niet gelijk verdeeld. In de sociaal-maatschappelijke werkelijkheid gelden andere krachten dan in de natuurkunde. Sommigen hebben een onevenredige invloed op wat anderen als werkelijk ervaren.

Ik nodig je uit om commentaar te leveren. Niet om een discussie te voeren om de discussie, maar om de vraag te testen: waar is zij te breed, waar te smal en welke definities of afbakeningen nodig zijn om zinnig over ‘werkelijkheid’ te spreken. Daar begint het.

6 februari 2026
HOW – 1.4. Spectrum

Het Ontstaan van Werkelijkheid

1.4. Mogelijkhedenbereik (Spectrum)

Wat overbleef na ‘Begrenzing’ was een voorwaarde: ‘anders’ kan alleen bestaan voor zover het niet identiek is. Maar die voorwaarde blijft half leeg zolang niet duidelijk is hoe verschil kan uitkomen zonder dat we fysieke ruimte of tijd veronderstellen. Daarom volgt nu een bereik van mogelijke uitkomsten.

Met ‘mogelijkhedenbereik’ bedoel ik geen ruimte of meetkundig decor. Het is geen leegte waarin dingen ‘staan’, geen raster en geen coördinatenstelsel. Het is de naam voor het minimale kader waarin ‘niet-samenvallen’ meer is dan een tegenstelling: toestanden kunnen verschillen zonder identiek te worden.

“Er is een spectrum van posities.”

Met ‘spectrum’ bedoel ik de mogelijkheid van meerdere posities waarin iets kan uitkomen. Dat klinkt ruimtelijk, maar het is hier een abstractie. ‘Positie’ is hier een aanduiding voor een onderscheiden mogelijkheid van uitkomen. Later kan dit ‘ruimte’ of ‘tijd’ blijken te zijn, of iets dat we nu nog niet kunnen benoemen. De enige eis is dat twee onderscheiden toestanden niet op dezelfde positie uitkomen.

Er wordt niets ‘geplaatst’, uitgezet of gemeten. Het spectrum is hier een minimale mogelijkheid, geen meetlat.

Zo blijft verschil overeind zonder meteen eigenschappen op te stapelen. Als twee toestanden niet samenvallen, krijgt dat inhoud: ze nemen niet dezelfde positie in.

‘Dit’ is dan niet slechts een label, maar een minimale begrenzing: een positie als mogelijke uitkomst binnen variatie.

‘Niet-dit’ is geen tweede entiteit naast ‘dit’; het is het complement: alles wat niet die positie is. Zo wordt het onderscheid stabieler zonder ‘dingen’ of ‘plaatsen’.

Een tweede voordeel is dat posities ook onbezet kunnen blijven. Het spectrum bevat niet alleen wat er feitelijk uitkomt, maar ook welke posities mogelijk zijn zonder gerealiseerd te worden. Dat voegt geen nieuwe werkelijkheid toe; het zegt dat ‘anders’ meer is dan één enkel geval.

Hier krijgt ‘niet-samenvallen’ een eerste positieve invulling: variatie in positie binnen een abstract bereik. Pas als verschil kan ‘landen’, kunnen ruimte, tijd en structuur volgen.

4 februari 2026
HOW – 1.3. Begrenzing

Het Ontstaan van Werkelijkheid

1.3. Begrenzing

Als er een onderscheid is tussen ‘iets’ en ‘niet-iets’, valt ‘dit’ niet samen met ‘niet-dit’. Alleen al om die tegenstelling zinvol te houden is een grens denkbaar: minimaal niet-samenvallen.

Het onderscheid tussen ‘iets’ en ‘niet-iets’ brengt ‘aanwezigheid’ en ‘afwezigheid’ in beeld. Daarmee wordt ‘iets’ afgebakend van ‘niet-iets’. Niet alleen als taalverschil, maar als verschil tussen geval en niet-geval: ‘iets’ is niet hetzelfde als ‘niet-iets’. Die afbakening hoeft niet scherp te zijn; zij kan vaag of gradueel zijn. Er is dan een grens tussen een toestand en het ontbreken ervan.

Tot hier is dit vooral een logische structuur. Het zegt dat verschil mogelijk is, maar nog niet hoe dat verschil zich kan voordoen. Uit ‘Er is iets’ volgt bovendien nog geen tweede ding. Het levert wel een tweedeling op: het geval en het niet-geval. En die tweedeling vraagt om een minimale invulling van onderscheidenheid, in deze zin: ‘iets’ moet zich ergens kunnen onderscheiden van ‘niet-iets’.

Dat ‘iets’ niet gelijk is aan ‘niet-iets’ geeft een extra aanknopingspunt: niet-samenvallen. Niet-samenvallen betekent hier nog niet ‘ver uit elkaar’ en ook niet ‘op dezelfde plek’. Het betekent alleen dat de onderscheiden toestanden niet samenvallen. Er is dus verschil tussen ‘aanwezigheid’ en ‘afwezigheid’. Een eigenschaploos ‘iets’ draagt op dit punt geen verschil; dan valt het terug in ‘niet-iets’.

Tot dit punt kun je het verschil volledig intern houden: misschien verschilt ‘iets’ uitsluitend in ‘inhoud’. Dan lijkt ‘positie’ overbodig. De tegenwerping is dan dat verschil-in-inhoud genoeg is. Maar ook dan veronderstelt ‘verschil’ een minimaal kader waarin het betekenis krijgt. Twee onderscheiden ‘inhouden’ kunnen alleen verschillen als er een schema mogelijk is waarin ‘niet-identiek’ kan bestaan. Je hoeft dat schema niet te specificeren; het volstaat dat ‘anders’ ergens kán landen.

Dat ‘ergens’ is geen fysieke plek en levert dus geen ‘verschil-in-lokatie’ op. Een onderscheid kan ook ‘verschil-in-moment’ zijn, of een ander soort ‘verschil-in-staat’. Er is alleen een minimaal bereik nodig waarin verschil kan bestaan zonder samen te vallen. Het enige dat hier wordt vastgehouden is dat ‘anders’ niet betekent: identiek.

Wat overblijft is geen plek, maar een voorwaarde: ‘anders’ kan alleen bestaan voor zover het niet identiek is. Hoe je zo’n voorwaarde kunt denken zonder het fysiek te maken, is de volgende stap.

3 februari 2026
HOW – 1.2. Onderscheid

Het Ontstaan van Werkelijkheid

1.2. Onderscheid

Zodra je ‘Er is iets’ als startpunt neemt, ontstaan minimale, ermee samenhangende begrippen. Het betekent in ieder geval dat ‘het geval’ en ‘niet het geval’ niet samenvallen: bestaan en niet-bestaan zijn te onderscheiden. Dat zegt nog steeds niets over wat het ‘iets’ is; slechts dat verschil mogelijk is.

“Er is onderscheid.”

Dat kun je ook in algemene termen formuleren: zonder ‘niet-dit’ heeft ‘dit’ geen betekenis. Daarmee is ‘dit’ te onderscheiden van ‘niet-dit’, ook als er verder niets anders is. Dat gevolg is een eerste bouwsteen voor de stappen hierna.

Daarmee komt ook ‘niets’ in beeld: niet-bestaan. ‘Niets’ kan op meerdere manieren worden opgevat. Hier is het ‘niets’ in absolute zin: geen entiteit, slechts afwezigheid. In die betekenis is ‘niets’ niet óók ‘iets’; er wordt geen tweede ‘iets’ binnengesmokkeld. Niets is geen ‘ding achter het ding’. Zodra ‘niets’ als achtergrond zou moeten bestaan, wordt het een drager en dus iets. Daarom is ‘niets’ in dit betoog geen achtergrond, geen lege ruimte, geen vacuüm; alleen afwezigheid, niet iets dat op zichzelf bestaat.

Je kunt ‘iets’ niet volstrekt leeg laten en tegelijk doen alsof de stelling inhoud heeft. Een volledig leeg ‘iets’ heeft geen eigenschappen en dus geen enkel verschil met ‘niet-iets’. Dan valt ‘bestaan’ samen met ‘niet-bestaan’. Zonder verschil valt ‘iets’ samen met ‘niets’. Dan valt niet langer te zeggen dat er ‘iets’ is: het steekt nergens meer tegen af en heeft dus geen inhoud. De stelling ‘er is iets’ wordt dan even leeg als ‘er is niets’. Dat is de paradox: als ‘iets’ niets in zich draagt om het van ‘niets’ te onderscheiden, verdwijnt het onderscheid en daarmee de betekenis van de zin. Dan zou iets niets zijn.

Die paradox dwingt een minimale conclusie af: ‘iets’ kan niet volstrekt leeg zijn. Niet omdat ‘niets’ daardoor ineens een entiteit wordt, maar omdat ‘iets’ alleen als begrip kan functioneren als er minimaal een verschil mogelijk is; een afbakening, al is die nog zo abstract. Als je elke mogelijkheid van ‘niet-dit’ ontkent, dan ontken je niet ‘niets’, maar de inhoud van ‘iets’. En de basisstelling was nu juist: ‘Er is iets.’

Dit is een logisch resultaat, geen fysisch bewijs. Zodra verschil mogelijk is, dringt de vraag zich op: hoe dat verschil zich aftekent. Daarmee begint de volgende stap.

2 februari 2026
HOW – 1.1. Iets

Het Ontstaan van Werkelijkheid

1.1. Iets

De eerste keuze is deze: is werkelijkheid afhankelijk van ervaring, of bestaat zij ook zonder toeschouwer? Volgens één positie bestaat ‘werkelijkheid’ alleen voor zover zij verschijnt in ervaring. De illustratie daarvan is de omvallende boom in het woud: zonder toehoorder geen geluid. Dat kan verdedigbaar zijn, maar het is geen goede ingang voor dit deel. Het maakt ‘werkelijkheid’ afhankelijk van een analyse van ervaring, terwijl dit deel juist probeert te beginnen vóór de ervaring. Daarom kies ik dat uitgangspunt niet; ik begin bij de andere mogelijkheid.

Aan het bestaan van ‘werkelijkheid’ leg ik een eenvoudiger vertrekpunt ten grondslag: ‘Er is iets’. Dat is geen mening en geen conclusie; het is een werkbaar vertrekpunt waarmee ik verder kan. Vandaaruit volgt de rest stap voor stap.

“Er is iets.”

Het ‘iets’ waar ik het over heb, is geen afgeleide van theorie, geen product van taal en geen bijvangst van waarneming. ‘Iets’ hoeft geen ding te zijn. Het hoeft nog geen vorm te hebben en het hoeft nog niet geplaatst te zijn in ruimte of tijd. Er is één logische eis: het ‘iets’ mag niet volstrekt leeg zijn. Met minimaal één eigenschap is het al ‘iets’.

Dat werkelijkheid ook zonder toeschouwer bestaat, is een minimale aanname. Die aanname zegt niet wat werkelijkheid is, hoe zij eruitziet, of hoe wij haar kennen. Die aanname zegt alleen: wij zijn niet de scheppers van het geheel.

De mens komt pas in latere delen in beeld: ervaring, taal en maatschappij. Vooralsnog blijft de toeschouwer buiten beeld. Dit hoofdstuk houdt het bij ‘iets’ alleen. Pas daarna volgen verdere stappen. Dit eerste deel vertrekt vóór de toeschouwer verschijnt. Het uitgangspunt blijft: er is iets, ongeacht of het wordt waargenomen. Daarna volgt wat deze aanname minimaal impliceert.

Je kunt trachten het standpunt te verdedigen dat werkelijkheid niet bestaat. Dat zou, naar mijn oordeel, alleen kunnen via een bewijs uit het ongerijmde. Die route laat ik hier rusten. Wat volgt is geen meting of theorie, maar stappen in taal en alledaagse logica. Het betoog is abstract en methodisch opgezet. Het vertrekt niet vanuit de fysica, maar vanuit minimale consequenties. Wat ‘er is iets’ minimaal impliceert, komt in de hoofdstukken hierna aan bod.

Terzijde: je kunt opmerken dat ‘Er is iets’ een zin van drie woorden is en dat die woorden en hun samenhang extra veronderstellingen meebrengen. Bijvoorbeeld dat ‘er’ al een ‘ergens’ (ruimte) suggereert en dat ‘is’ ook een ‘nu’ (tijd) introduceert. Die discussie parkeer ik hier, omdat ik ‘iets’ hier alleen gebruik als aanduiding voor een minimaal vertrekpunt, vóór tijd en vóór ruimte.

1 februari 2026
HOW – 1.0. Inleiding

Het Ontstaan van Werkelijkheid

1.0. Inleiding

Waarschuwing: dit eerste deel is gortdroog. Het is een oefening in abstract denken. Als je daar geen zin in hebt, kun je ook beginnen bij Deel II en later terugkomen wanneer je merkt dat je een fundament mist.

Deel I veronderstelt zo min mogelijk. Daarom bevat het geen beschrijvingen van herkenbare dingen, geen voorbeelden met objecten, geen natuurkundige termen en geen formules. Ook geen menselijke maatvoering: geen meetlat, geen kalender, geen coördinatenstelsel, geen definities op afspraak.

Dit deel werkt met woorden en alledaagse logica. Het behandelt ‘werkelijkheid’ nog niet als ‘de wereld die wij zien’, maar als datgene wat nodig is om over een buitenwereld te kunnen spreken zonder haar al in te vullen.

Dat is bewust omslachtig, om een eenvoudige reden: veel uitspraken over werkelijkheid leunen op aannames, vaak zonder dat we het doorhebben. Iemand stelt iets en laat een hele achtergrond meeliften: dat er ruimte is; dat tijd bestaat; dat er identiteit is door verandering heen; dat het om meer dan taal gaat. Zulke aannames kunnen prima werkbaar zijn. Maar als je niet ziet wat er precies wordt aangenomen, kun je het ook niet toetsen. En zonder toetsing kun je het ook niet verantwoord meenemen in je conclusie.

Dit deel markeert waar het fundament begint en waar het bouwen start. Het onderscheid dat ik steeds maak is simpel: wat neem ik aan, en wat volgt daar logisch uit? Daarvoor moet eerst helder zijn wat je minimaal nodig hebt voordat er überhaupt iets is om waar te nemen, te benoemen of te verdedigen. In latere delen (‘II. Ervaring’, ‘III. Maatschappij’ en ‘IV. Representatie’) ga ik laten zien hoe rijk, gelaagd en menselijk ‘werkelijkheid’ wordt zodra waarneming, taal en instituties meedoen.

Het uitgangspunt is niet dat je met één aanname alles kunt afleiden. Hoe zuinig je ook probeert te zijn: een werkbaar fundament vraagt meerdere proposities. En elke propositie is betwistbaar. Dat is geen probleem dat ‘opgelost’ moet worden; het hoort bij elk betoog dat pretendeert ergens over te gaan. De vraag is alleen: hoeveel neem je aan, en hoe expliciet ben je daarover?

Om dat beheersbaar te houden, bestaat Deel I uit korte, strakke stappen. Elk hoofdstuk introduceert één conceptuele stap en werkt die uit. Niet om het abstracte te vieren, maar om het aantal sprongen overzichtelijk klein te houden. Het doel is dat je als lezer kunt aanwijzen: hier wordt iets verondersteld; daar wordt iets afgeleid. Als je ergens afhaakt, moet je ook kunnen terugvinden wáár je bent afgehaakt en waarom.

Lees dit deel daarom niet als een verhaal dat je ‘gelooft’ of ‘niet gelooft’. Lees het als een reeks minimale constructies. Het gaat erom dat je ziet welke keuzes er gemaakt worden en wat die keuzes mogelijk maken. Sommigen vinden het fundament te karig; anderen vinden het te rijk. Beide reacties zijn bruikbaar als je ze kunt herleiden tot een concrete stap in het betoog.

De belofte van Deel I is niet dat het verklaart wat ‘werkelijkheid’ is. De belofte is bescheidener: het beperkt de aannames tot een droog minimum, en maakt zichtbaar waar ze nodig worden. Dat is de rol van dit deel. Niet om de rest te vervangen, maar om de rest verantwoord te kunnen lezen.

31 januari 2026
HOW – 0.2. Introductie

Het Ontstaan van Werkelijkheid

0.2. Introductie

Deze reeks is opgezet als boek en gaat over ‘werkelijkheid’: hoe zij tot stand komt en wat we bedoelen wanneer we dat woord gebruiken. Niet als scheppingsverhaal en ook niet als kosmologische geschiedenis vanaf de Big Bang, maar als opbouwroute. Hoe ontstaat dat wat wij als ‘werkelijkheid’ aanvaarden en hanteren?

Het eerste probleem is dat ‘werkelijkheid’ in het dagelijks taalgebruik twee kanten tegelijk heeft. Soms bedoelen we ermee hoe het is, onafhankelijk van ons. Soms bedoelen we ermee hoe het volgens ons hoort te zijn. In één zin kan het woord dus zowel beschrijvend als normatief functioneren. Dat maakt het woord krachtig, maar ook gevaarlijk rekbaar. In dit boek wil ik beide betekenissen scheiden en daarna strak naast elkaar leggen. Niet om een kunstmatige definitie op te leggen, maar om consequent te blijven. Telkens duidelijk maken welke laag wordt bedoeld.

Daarmee hangt ook het woord ‘ontstaan’ samen. Ik gebruik ‘ontstaan’ hier niet als ‘begin van alles’, maar als ‘laagvorming’. Sommige dingen lijken onafhankelijk van ons te bestaan; andere bestaan alleen door ons, maar zijn daarom niet minder werkelijk in hun effect. Het boek volgt een route van kaal naar complex: van buitenwereld naar ervaring, maatschappij en representatie.

De opbouw van het boek is vierledig.

Deel I – Het Al

Deel I is zo strak en droog mogelijk opgezet: van het meest kale naar het complexere. Hierin zet ik op een rij welke begrippen minimaal nodig zijn om überhaupt over ‘werkelijkheid’ te kunnen spreken. Welke voorwaarden zijn nodig om een buitenwereld denkbaar te maken, zonder al menselijke afspraken binnen te smokkelen? Hier probeer ik het vocabulaire sober te houden: wel onderscheid, verandering, begrenzing en uitgestrektheid; geen metingen, geen modellen, geen verklarende theorie als startpunt.

Deel II – Ervaring

In het tweede deel komt de menselijke invalshoek in beeld. Niet als ruis, maar als eigen werkelijkheidslaag: verschijning, perspectief, aandacht, geheugen en interpretatie. Daar wordt zichtbaar waarom ‘dezelfde’ gebeurtenis niet noodzakelijk hetzelfde wordt ervaren. We kunnen niet vaststellen dat onze ervaringen identiek zijn, maar wel dat we in vergelijkbare situaties vergelijkbare onderscheidingen maken en daarop kunnen afstemmen. Een begrip als ‘rood’ is dan vooral een afspraak over labels en grenslijnen, niet per se een garantie dat iedereen precies hetzelfde ervaart.

Deel III – Maatschappij

In het derde deel verschuift de focus van individu naar interactie: de laag waarin we werkelijkheid samen in stand houden. Daar ontstaan normen, rollen, instituties, en de routines waarmee we elkaar corrigeren en afstemmen. Het is ook de laag waarin ‘werkelijkheid’ vaak als norm wordt ingezet: niet omdat we zeker weten dat we hetzelfde beleven, maar omdat het functioneel is om te doen alsof we genoeg overlap hebben om te kunnen handelen.

Deel IV – Representatie

In het vierde deel gaat het om indeplaatsstelling: taal, symbolen, beelden en modellen. Hier komt ook wetenschap aan bod, bewust pas hier. Veel hedendaagse gesprekken over ‘Reality’ beperken het domein tot het natuurkundig onderzochte; indrukwekkend gestructureerd en buitengewoon vruchtbaar, maar niet het hele verhaal.

Dit boek zet wetenschap niet weg, maar plaatst haar hier als representatiesysteem dat werkelijkheid in tekens en definities vangt, zodat ze deelbaar, toetsbaar en voorspelbaar wordt. Juist daarom hoort wetenschap in dit boek bij symboliek en modelvorming. Wetenschap is niet alleen ‘vinden’, maar ook ‘vormgeven’ (definities, meetkeuzen, operationalisering, standaarden). Wetenschap is cumulatief: een samenhangend corpus van kennis dat wordt onderhouden en uitgebreid.

Een terugkerend motief door alle delen heen is schaal. Onze waarneming speelt zich af in een praktisch middenveld: groter dan het subatomaire en in een trager tempo dan wat op microschaal fluctueert. We leven met objecten die ‘stabiel genoeg’ zijn om degelijk te lijken. Juist omdat dit een middenveld is, loont het om ook de randen van schaal mee te denken: het subatomaire, het kosmische, en alles daartussen. Dat maakt het dagelijks leven mogelijk, maar kan ook misleiden. We verwarren de stabiliteit van onze schaal gemakkelijk met stabiliteit als eigenschap van de wereld als geheel.

30 januari 2026
HOW – 0.1. Voorwoord

Het Ontstaan van Werkelijkheid

0.1. Voorwoord

Normaal gesproken wordt een voorwoord pas geschreven als het boek klaar is; als laatste. Dit voorwoord is anders. Ik schrijf het vóór het schrijven van het ‘boek’. Ik noem het zo omdat ik deze online reeks zo aanvlieg, als boek. Dit voorwoord plak ik dus níet achteraf in het begin. Het is een plan, een belofte zo je wilt, over de manier waarop ik het boek ga schrijven: voor de lezer een voorwoord, voor mij een leidraad. Dít moet het boek worden.

De aanleiding voor deze reeks is dat het onderwerp al mijn hele leven door mijn hoofd spookt. Het heeft inmiddels zoveel aspecten en dimensies dat het tijd wordt om ze vast te leggen en er een coherent geheel van te maken.

Daarom is dit boek geen pleidooi voor één school. Zeker geen ‘alles is objectief’-benadering en ook geen ‘alles is slechts perspectief’. Ik heb geprobeerd een route uit te stippelen waarin meerdere intuïties tegelijk kunnen kloppen, afhankelijk van blik en focus. Sommige aspecten van de werkelijkheid lijken hard en onverschillig; andere bestaan alleen doordat wij ze samen overeind houden. Dat ‘samen’ is niet vrijblijvend, omdat instituties, taal en wetenschap die gezamenlijke laag stabiliseren en terugkoppelen.

Deze reeks geeft bij uitstek de mogelijkheid om te controleren of mijn ideeën samen kunnen bestaan, of dat er paradoxen optreden. Omdat ik allergisch ben voor tegenstrijdigheden, ga ik ontdekken of die erin zitten.

De werkelijkheid is ook een dankbaar onderwerp. Niet alleen is zij per definitie alomvattend, er zijn ook meerdere invalshoeken te bedenken. Toen het idee ontstond om aan deze reeks te beginnen, lagen er al snel tientallen onderwerpen. Dat is te veel, en veel ervan is niet voor iedereen even interessant. Daarom blijft de hoofdlijn zo basaal en overzichtelijk mogelijk. Niet alles wordt als noodzakelijk waar gepresenteerd: wat wordt beweerd en waar bewijs ontbreekt, wordt dat expliciet vermeld. En beweringen van anderen worden ontleed op bewijsbaarheid en consistentie. Geen drogredenen, geen kunstgrepen. Alleen nuchter verstand en alledaagse logica.

De lezer hoeft hier geen voorkennis voor te hebben, maar wel ontvankelijkheid: wees bereid om datgene wat je al zeker weet even te parkeren. Iedere aanname en ieder gevolg breng ik zo simpel mogelijk over het voetlicht. Dat heeft twee redenen. Iedereen moet het kunnen begrijpen én in staat zijn om het te bekritiseren. Geef commentaar. Ik vind het irritant als dingen zo complex of algemeen worden verkondigd dat degene die het beweert zich er altijd achter kan verschuilen. Ik ga aannames expliciet maken en zo voorzichtig mogelijk zijn met begrippen die ongemerkt menselijk handelen veronderstellen. In de eerste hoofdstukken zal dat abstract en droog zijn. Dat is geen kille stijlkeuze, maar een zelfopgelegde discipline. Als je het te veel inkleurt, smokkel je via een achterdeur onderdelen naar binnen die je juist probeert te beschrijven. Dan verval je in een cirkelredenering.

Dat ik de kern van mijn betoog zo simpel mogelijk weergeef, betekent niet dat ik alleen maar eenvoudige onderwerpen aansnijd. Je herkent meer als je weet wie Herakleitos of Douglas Adams is, maar het is niet noodzakelijk. Ik zal ervoor zorgen dat je begrippen die voorkennis vragen, gemakkelijk online kunt terugvinden als je wilt weten waar het precies over gaat. Het is echter niet noodzakelijk om mijn betoog te kunnen volgen.

Waarneming is op veel manieren belangrijk, in de eerste plaats omdat we er dan met anderen over kunnen praten. Als we allebei grofweg hetzelfde zien, voelen, horen, ruiken en proeven, geeft dat een duidelijk fundament. Daarbovenop liggen allerlei afspraken, onder meer over hoe we het noemen. We spreken vervolgens over dé werkelijkheid, maar die is meer dan waarneming alleen. De omstandigheden binnen en buiten je eigen binnenwereld bepalen in belangrijke mate wat je opmerkt, wat je overslaat, en welke verklaringen je aannemelijk vindt. Dat besef kan mild maken: veel gedrag is minder ‘karakter’ dan context. Het kan ook hoop geven: als iemands omstandigheden veranderen, verschuift zijn wereldbeeld vaak mee. Dat maakt het woord ‘werkelijkheid’ niet eenvoudiger, maar politiek beladen.

Als iemand ‘in werkelijkheid’ zegt, is dat zelden een neutrale aanduiding waarin een eerlijke en objectieve versie van de waarheid wordt verkondigd. De inzet varieert: “In werkelijkheid is dat slechts een excuus”, “In werkelijkheid ben je gewoon bang voor de gevolgen” of “In werkelijkheid komt dat helemaal niet door klimaatverandering”. Het alledaagse gebruik van ‘werkelijkheid’ is dus rekbaar en wordt vooral ingezet om de waargenomen werkelijkheid bij te (laten) stellen. Het woord wordt dan gebruikt om een discussie te beëindigen.

Voordat ik echter overga op het uitwerken van werkelijkheid als ervaring of als maatschappelijk fenomeen, wil ik een zo simpel mogelijke basis leggen. Zo simpel dat het zelden expliciet zo wordt uitgeschreven. Afsluitend besteed ik aandacht aan de manier waarop men onder meer in de exacte wetenschappen omgaat met het begrip ‘werkelijkheid’. In de navolgende Introductie schets ik de opbouw van het boek. Daarin geef ik ook aan hoe de delen op elkaar aansluiten en waar bijvoorbeeld wetenschap in dit project thuishoort. Hier volsta ik met één belofte: ik probeer het woord ‘werkelijkheid’ minder metafysisch of magisch te maken door het uiteen te trekken in zijn componenten. Niet om het kapot te analyseren, maar om het bruikbaar te maken.

Als dit boek iets moet opleveren, is het niet dat je na afloop één definitie hebt waarmee je elke discussie wint. Het is eerder dat je beter gaat zien wat er precies bedoeld wordt als het begrip ‘werkelijkheid’ wordt gebruikt. Gaat het om de buitenwereld? Om ervaring? Om sociale norm? Om model en representatie? Wie dat onderscheid kan maken, raakt minder snel verstrikt in woorden die doen alsof de discussie al beslist is.

De werkelijkheid is onontkoombaar. Zij dringt zich aan jou op. Maar ook het omgekeerde geldt. Jij dringt jouw werkelijkheid ook aan anderen op. In die zin werkt het als zwaartekracht. Jij bent eraan onderhevig, en je hebt zelf ook een eigen zwaartekrachtveld, zij het zeer beperkt. De sociaal-maatschappelijke werkelijkheid werkt echter anders dan zwaartekracht, waarbij alleen jouw massa relevant is voor de invloed die je met jouw aanwezigheid op anderen uitoefent. In het sociaal-maatschappelijk ‘Umfeld’ kun je een onevenredige invloed op de perceptie van de werkelijkheid door anderen uitoefenen. Sommigen hebben een dermate charismatisch effect op omstanders dat van hen wordt gezegd dat zij een reality distortion field met zich meedragen.

Graag nodig ik iedereen uit om zo veel mogelijk commentaar te leveren. Dat mag uiteraard direct onder het online stukje, maar het kan ook rechtstreeks naar mijn e-mailadres, m@stratagem.nl

29 januari 2026